Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 44

Devanagari script

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखंडे श्रीहाटकेवरक्षेत्रमाहात्म्ये विश्वामित्रकुण्डोत्पत्ति विश्वामित्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुश्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

Transliteration

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṃḍe śrīhāṭakevarakṣetramāhātmye viśvāmitrakuṇḍotpatti viśvāmitreśvaramāhātmyavarṇanaṃnāma catuścatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

Translation

وهكذا، في «سكاندا مهاپورانا» المقدّس، في السَّمهيتا ذات الواحد والثمانين ألف بيت، في الكتاب السادس—«ناغارا خَنْدَة»—ضمن «ماهَاتْمْيَا» إقليم «شري هاطاكِڤَرا» المقدّس، تنتهي السورة الرابعة والأربعون المعنونة: «نشأة حوض فيشفامِترا ووصف عظمة فيشفامِتريشڤَرا».

Word by Word

• इति: thus
• इति: Sambandha (Discourse marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; वाक्यसमाप्त्यर्थक-निपात (quotative/closure particle)

• श्रीस्कांदे: in the revered Skanda (Purāṇa)
• श्रीस्कांदे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: श्री-स्कन्द (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन (masculine locative singular)

• महापुराणे: in the Mahāpurāṇa
• महापुराणे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: महा-पुराण (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन (neuter locative singular)

• एकाशीतिसाहस्र्याम्: in the eighty-one-thousand (verses) collection
• एकाशीतिसाहस्र्याम्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: एकाशीति-साहस्री (प्रातिपदिक; समास)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन (feminine locative singular); विशेषण (qualifying 'saṃhitāyām')

• संहितायाम्: in the saṃhitā/compilation
• संहितायाम्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: संहिता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन (feminine locative singular)

• षष्ठे: in the sixth
• षष्ठे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: षष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन (locative singular); क्रमवाचक-विशेषण

• नागरखंडे: in the Nāgara-khaṇḍa section
• नागरखंडे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: नागर-खण्ड (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन (masculine locative singular)

• श्रीहाटकेवरक्षेत्रमाहात्म्ये: in the Māhātmya of the sacred Hāṭakevara-kṣetra
• श्रीहाटकेवरक्षेत्रमाहात्म्ये: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: श्री-हाटकेवर-क्षेत्र-माहात्म्य (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन (neuter locative singular)

• विश्वामित्रकुण्डोत्पत्तिः: the origin of Viśvāmitra’s pond
• विश्वामित्रकुण्डोत्पत्तिः: Karta (Heading/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विश्वामित्र-कुण्ड-उत्पत्ति (प्रातिपदिक; समास)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (feminine nominative singular); शीर्षक-रूपेण

• विश्वामित्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम: called 'Narration of the glory of Viśvāmitreśvara'
• विश्वामित्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम: Karta (Heading/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विश्वामित्र-ईश्वर-माहात्म्य-वर्णन-नाम (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; 'नाम' सहित शीर्षक (nominative singular; title)

• चतुश्चत्वारिंशत्तमः: forty-fourth
• चतुश्चत्वारिंशत्तमः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चतुः-चत्वारिंशत्-तम (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्रमवाचक-विशेषण (ordinal)

• अध्यायः: chapter
• अध्यायः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अध्याय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (masculine nominative singular)

Speaker

Narratorial colophon (textual closure marker; not a dialog speaker)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Śrīhāṭakevara-kṣetra (section); Viśvāmitra-kuṇḍa; Viśvāmitreśvara

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A manuscript-ending tableau: scribes, palm-leaf folios, and a small vignette of the featured kuṇḍa and liṅga, indicating completion of the chapter.

Characters & Entities

• Skanda Purāṇa
• Nāgara Khaṇḍa
• Śrīhāṭakevara-kṣetra
• Viśvāmitra-kuṇḍa
• Viśvāmitreśvara

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

It is a structural marker confirming the chapter’s sacred theme: tīrtha-origins and the salvific praise of a deity/site.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Śrīhāṭakevara-kṣetra, specifically the Viśvāmitra-kuṇḍa and Viśvāmitreśvara within that sacred geography.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; this is a colophon summarizing the chapter title and placement.