Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 6

Devanagari script

ऐरावतस्तथा शंखः पुण्डरीको महाविषः । शेषपूर्वाः स्मृता नागा एतेऽत्र नव नायकाः

Transliteration

airāvatastathā śaṃkhaḥ puṇḍarīko mahāviṣaḥ | śeṣapūrvāḥ smṛtā nāgā ete'tra nava nāyakāḥ

Translation

وكذلك إيرافاتا (Airāvata) وشَنْخا (Śaṅkha) وبوندارِيكا (Puṇḍarīka) وماهافيشا (Mahāviṣa). هؤلاء يُذكَرون مع شيشا (Śeṣa) في المقدّمة؛ وهم هنا تسعةُ قادةِ الناغا.

Word by Word

• ऐरावतः: Airāvata
• ऐरावतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ऐरावत (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग; प्रथमा एकवचन

• तथा: also
• तथा: Sambandha (Conjunction/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक

• शङ्खः: Śaṅkha
• शङ्खः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शङ्ख (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग; प्रथमा एकवचन

• पुण्डरीकः: Puṇḍarīka
• पुण्डरीकः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुण्डरीक (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग; प्रथमा एकवचन

• महाविषः: Mahāviṣa
• महाविषः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महाविष (प्रातिपदिक)
• Form: समासः कर्मधारय (महद् विषम् यस्य/महाविषः); पुल्लिङ्ग; प्रथमा एकवचन

• शेषपूर्वाः: beginning with Śeṣa
• शेषपूर्वाः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शेष (प्रातिपदिक) + पूर्व (प्रातिपदिक)
• Form: समासः तत्पुरुष (शेषः पूर्वः येषाम्/शेषपूर्वाः = ‘beginning with Śeṣa’); पुल्लिङ्ग; प्रथमा बहुवचन; विशेषण

• स्मृताः: are remembered/mentioned
• स्मृताः: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्मृ (धातु) + त (कृत्)
• Form: कृदन्त (क्त); पुल्लिङ्ग; प्रथमा बहुवचन; भूतकर्मणि (are said/remembered)

• नागाः: nāgas
• नागाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग; प्रथमा बहुवचन

• एते: these
• एते: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग; प्रथमा बहुवचन (Nominative Plural)

• अत्र: here
• अत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण

• नव: nine
• नव: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: नवन् (संख्याशब्द)
• Form: अव्ययवत् संख्याविशेषण; बहुवचन-विशेषण (indeclinable numeral used adjectivally)

• नायकाः: leaders
• नायकाः: Karta (Predicate nominative/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नायक (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग; प्रथमा बहुवचन

Speaker

Narrator (Purāṇic narrator within Nāgarakhaṇḍa context; exact speaker not explicit in the excerpt)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A mandala-like arrangement of nine Nāga leaders around a central axis (Śeṣa foremost), each distinct in color and hood pattern, hovering above earth and waters as protective presences.

Characters & Entities

• Airāvata
• Śaṅkha
• Puṇḍarīka
• Mahāviṣa
• Śeṣa
• Nāgas

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The verse situates powerful beings within a defined hierarchy, implying that even formidable forces operate under cosmic order remembered in śāstra.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse belongs to a tīrtha-glorifying section, but the tīrtha’s proper name is not given in this line.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is a concluding statement identifying the nine Nāga leaders.