Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 56

Devanagari script

भुंजानश्च शयानश्च दत्त्वा कन्यामपि स्वकाम् । विप्रदानेन संयोज्य कृत्वापि शपथं गुरुम् । मायाप्रपंचमासाद्य तस्मादेवं समाचर

Transliteration

bhuṃjānaśca śayānaśca dattvā kanyāmapi svakām | vipradānena saṃyojya kṛtvāpi śapathaṃ gurum | māyāprapaṃcamāsādya tasmādevaṃ samācara

Translation

سواء كان يأكل أو يستريح، حتى لو قدم عذراءه، وحتى لو ألزم المعلم بقسم - بعد الاقتراب من شبكة الوهم هذه، تصرف بهذه الطريقة بالذات.

Word by Word

• भुञ्जानः: while eating
• भुञ्जानः: Kriyāviśeṣaṇa (Concomitant action/क्रियाविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: भुज् (धातु) + शानच् → भुञ्जान (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकाले कृदन्त (शतृ/शानच्), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तरि प्रयोग (while eating)

• च: and
• च: Samuccaya (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय (समुच्चय)

• शयानः: while lying down
• शयानः: Kriyāviśeṣaṇa (Concomitant action/क्रियाविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शी (धातु) + शानच् → शयान (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकाले कृदन्त (शानच्), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तरि (while lying down)

• च: and
• च: Samuccaya (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय (समुच्चय)

• दत्त्वा: having given
• दत्त्वा: Pūrvakāla-kriyā (Prior action/पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दा (धातु)
• Form: क्त्वान्त (Absolutive/gerund): ‘दत्त्वा’ (having given)

• कन्याम्: a maiden/daughter
• कन्याम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कन्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• अपि: even/also
• अपि: Sambandha-bhāva (Additive particle/अपि)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय (सम्भावना/also/even)

• स्वकाम्: one’s own
• स्वकाम्: Viśeṣaṇa (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्व + का (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष: ‘स्वकीया’ (one’s own) विशेषण (कन्यायाः)

• विप्रदानेन: by gifting to a Brahmin
• विप्रदानेन: Karaṇa (Means/करण)
• Type: Noun
• Root: विप्र + दान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; तत्पुरुष: ‘विप्राय दानम्/विप्रस्य दानम्’ (gift to a Brahmin)

• संयोज्य: having connected/arranged
• संयोज्य: Pūrvakāla-kriyā (Prior action/पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम् + युज् (धातु)
• Form: ल्यप्/क्त्वान्त-समकक्ष (gerund): ‘संयोज्य’ (having joined/connected)

• कृत्वा: having done
• कृत्वा: Pūrvakāla-kriyā (Prior action/पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: क्त्वान्त (Absolutive): ‘कृत्वा’ (having made/done)

• अपि: even
• अपि: Sambandha-bhāva (Additive particle/अपि)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय (अपि = even/also)

• शपथम्: an oath
• शपथम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शपथ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• गुरुम्: the teacher
• गुरुम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: गुरु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• मायाप्रपञ्चम्: the web of deception
• मायाप्रपञ्चम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: माया + प्रपञ्च (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष: ‘मायायाः प्रपञ्चः’ (web of illusion)

• आसाद्य: having resorted to
• आसाद्य: Pūrvakāla-kriyā (Prior action/पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ + सद् (धातु)
• Form: ल्यप् (gerund): ‘आसाद्य’ (having approached/attained)

• तस्मात्: therefore
• तस्मात्: Hetu (Reason/हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययवत् (हेतु/therefore); मूलतः पञ्चमी एकवचन-रूपम्

• एवम्: thus
• एवम्: Prakāra (Manner adverb/प्रकार)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय (प्रकारवाचक/in this manner)

• समाचर: act/practice
• समाचर: Kriyā (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम् + आ + चर् (धातु)
• Form: लोट् (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

Speaker

Bṛhaspati (implied continuation of counsel)

Visual Art Cues

Scene: A montage-like counsel: the daitya feasting or reclining, offering a maiden, brāhmaṇas receiving gifts, a guru bound by oath—overlaid by a net-like motif symbolizing māyā-prapañca; the advisor urges Indra to act accordingly.

Characters & Entities

• Bṛhaspati
• Indra (Śakra)
• Brāhmaṇa (vipra)
• Guru

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

It warns that worldly dealings can involve māyā (contrivance) even through seemingly dharmic acts like dāna and oaths; discernment is essential.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is explicitly named in this verse; it serves the narrative frame inside the Tīrthamāhātmya chapter.

What ritualistic prescription is mentioned?

It mentions vipra-dāna (charity to brāhmaṇas) and śapatha (taking an oath), but as instruments in strategy rather than a standalone ritual injunction.