एवं ब्रह्ममयं विभाति सकलं विश्वं चरं स्थावरं विज्ञानाख्यमिदं पदं स भगवान्विष्णुः स्वयं व्यापकः । ज्ञात्वा तं शिरसि स्थितं बहुवरं योगेश्वराणां परं प्राणी मुंचति सर्पवज्जगतिजां निर्मोकमायाकृतिम्
evaṃ brahmamayaṃ vibhāti sakalaṃ viśvaṃ caraṃ sthāvaraṃ vijñānākhyamidaṃ padaṃ sa bhagavānviṣṇuḥ svayaṃ vyāpakaḥ | jñātvā taṃ śirasi sthitaṃ bahuvaraṃ yogeśvarāṇāṃ paraṃ prāṇī muṃcati sarpavajjagatijāṃ nirmokamāyākṛtim
وهكذا يشرق الكون كلّه—متحرّكًا وساكنًا—بوصفه براهْمَن. وهذا المقام المسمّى «فيجْنَانا» (vijñāna: المعرفة المتحقَّقة) هو الربّ بهاغافان فيشنو نفسه، الشامل لكلّ شيء. فإذا عَرَفه الكائنُ حيًّا على أنّه الأسمى، قائمًا في تاج الرأس ومتجاوزًا حتى سادة اليوغا، طرح الغلاف المولود من العالم المصنوع بالمايا، كما تطرح الحيّة جلدها.
Brahmā (in Brahma–Nārada dialogue; inferred from section context)
Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra (contextual)
Type: kshetra
Listener: Nārada
Scene: Cosmic vision: the universe (mobile/immobile) suffused with Brahman-light; Viṣṇu as all-pervading presence. A yogin’s subtle body with a luminous lotus at the crown; beside him a serpent shedding its skin as metaphor for casting off māyā.
Realizing the all-pervading Lord as Brahman (vijñāna) enables one to shed māyā and attain liberation.
The verse occurs within the Hāṭakeśvara-kṣetra-māhātmya of the Nāgara-khaṇḍa, praising the sanctifying power of that sacred field in the broader Cāturmāsya context.
No direct ritual is prescribed here; it emphasizes inner realization (jñāna/vijñāna) as the liberating means.