Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 251

Devanagari script

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये पैज वनोपाख्याने विष्णुशापोनामैकपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

Transliteration

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśīti sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye śeṣaśāyyupākhyāne brahmanāradasaṃvāde cāturmāsyamāhātmye paija vanopākhyāne viṣṇuśāponāmaikapañcāśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

Translation

وهكذا، في «سكاندا مهاپورانا» المقدّس—ضمن «إكاشيتي-ساهسري سمهيتا»، في «ناغرا خَنْدَ» السادس—في «مهاطميا» حقل هاطكيشورا المقدّس، في حكاية «شيشا-شايي»، في حوار برهما ونارادا، في تمجيد «تشاتورماسيا»، في رواية غابة «بايجا»—تنتهي هنا السورة/الفصل الحادي والخمسون بعد المائتين، المسمّى «لعنة فيشنو (فيشنوشابا)».

Word by Word

• इति: thus
• इति: Sambandha (Discourse marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: समाप्तिसूचक अव्यय (colophon marker)

• श्रीस्कांदे: in the revered Skanda (Purāṇa)
• श्रीस्कांदे: Adhikarana (Location/context/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: श्री + स्कन्द (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; समासः—श्रीमान् स्कन्दः/स्कन्दसम्बन्धि (उपाधि-युक्त)

• महापुराणे: in the Mahāpurāṇa
• महापुराणे: Adhikarana (Context/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: महापुराण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; समासः—महत् पुराणम्

• एकाशीति: eighty-one
• एकाशीति: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एकाशीति (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: संख्यावाचक, स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन (साहस्र्याम् इत्यस्य विशेषण)

• साहस्र्याम्: in the (set of) thousand (chapters/units)
• साहस्र्याम्: Adhikarana (Context/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: साहस्री (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• संहितायाम्: in the Saṃhitā
• संहितायाम्: Adhikarana (Context/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: संहिता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• षष्ठे: in the sixth
• षष्ठे: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: षष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: क्रमवाचक, पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन (नागरखण्डे इत्यस्य विशेषण)

• नागरखण्डे: in the Nāgara-khaṇḍa
• नागरखण्डे: Adhikarana (Context/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: नागरखण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; समासः—नागरं खण्डम् (कर्मधारय/तत्पुरुष-प्राय)

• हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये: in the Māhātmya of Hāṭakeśvara-kṣetra
• हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये: Adhikarana (Context/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: हाटकेश्वर + क्षेत्र + माहात्म्य (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; समासः—हाटकेश्वरस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यम् (षष्ठी-तत्पुरुष, बहुपद)

• शेषशाय्युपाख्याने: in the episode of Śeṣaśāyī
• शेषशाय्युपाख्याने: Adhikarana (Context/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: शेषशायी + उपाख्यान (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; समासः—शेषशायिनः उपाख्यानम् (षष्ठी-तत्पुरुष)

• ब्रह्मनारदसंवादे: in the dialogue of Brahmā and Nārada
• ब्रह्मनारदसंवादे: Adhikarana (Context/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् + नारद + संवाद (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; समासः—ब्रह्मा च नारदश्च तयोः संवादः (इतरेतर-द्वन्द्व + तत्पुरुष)

• चातुर्मास्यमाहात्म्ये: in the Māhātmya of Cāturmāsya
• चातुर्मास्यमाहात्म्ये: Adhikarana (Context/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: चातुर्मास्य + माहात्म्य (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; समासः—चातुर्मास्यस्य माहात्म्यम् (षष्ठी-तत्पुरुष)

• पैज: Paija (proper name)
• पैज: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पैज (प्रातिपदिक)
• Form: विशेषण (नामविशेषण), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन (वनोपाख्याने इत्यस्य विशेषण)

• वनोपाख्याने: in the forest-episode
• वनोपाख्याने: Adhikarana (Context/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वन + उपाख्यान (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; समासः—वनस्य उपाख्यानम् (षष्ठी-तत्पुरुष)

• विष्णुशापोनाम: named ‘Viṣṇu’s curse’
• विष्णुशापोनाम: Karta/Predicate nominal (Title/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विष्णुशाप + नामन् (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—विष्णोः शापः (षष्ठी-तत्पुरुष) + नाम (नाम-शब्देन सह)

• एकपञ्चाशदुत्तरद्विशततमः: the 251st
• एकपञ्चाशदुत्तरद्विशततमः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एकपञ्चाशत् + उत्तर + द्विशततम (संख्या-प्रातिपदिक; समास)
• Form: क्रमवाचक, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (अध्यायः इत्यस्य विशेषण); समासः—द्विशततमः एकपञ्चाशदुत्तरः (अधिकसंख्या-निर्देश)

• अध्यायः: chapter
• अध्यायः: Karta/Predicate nominal (Colophon headword/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अध्याय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Narratorial colophon (textual closure)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A manuscript colophon scene: palm-leaf or paper folios, scribal rubrication, and a subtle backdrop of the Hāṭakeśvara shrine/forest, indicating the end of an adhyāya.

Characters & Entities

• Skanda Purāṇa
• Nāgara Khaṇḍa
• Hāṭakeśvara
• Śeṣaśāyī
• Brahmā
• Nārada
• Cāturmāsya
• Paija-vana
• Viṣṇu

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

It formally seals the authority and context of the narrative, locating the teaching within a specific sacred geography (Hāṭakeśvara-kṣetra) and vow-tradition (Cāturmāsya).

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Hāṭakeśvara-kṣetra (the Hāṭakeśvara sacred region) within the Nāgara Khaṇḍa’s Tīrthamāhātmya.

What ritualistic prescription is mentioned?

The colophon signals the “Cāturmāsya Māhātmya” context (four-month sacred observance), though no specific act is prescribed in this closing line itself.