Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 96

Devanagari script

शंखादित्यानुषंगेण तांबूलस्य च भक्षणे । ये दोषा ये गुणा राजन्दानं चैव प्रभक्षणे

Transliteration

śaṃkhādityānuṣaṃgeṇa tāṃbūlasya ca bhakṣaṇe | ye doṣā ye guṇā rājandānaṃ caiva prabhakṣaṇe

Translation

أيها الملك، قد بيّنتُ لك العيوب والفضائل المتعلّقة بأكل التامبولا (ورق البان) مع ما يصاحبه من آدابٍ وشعائر، وكذلك ما يترتّب على إهدائه صدقةً (دانا) وعلى تناوله من ثوابٍ ومؤاخذة.

Word by Word

• शङ्ख-आदित्य-अनुषङ्गेण: by the association with Śaṅkha and Āditya
• शङ्ख-आदित्य-अनुषङ्गेण: Karana/Hetu (Instrument/Cause)
• Type: Noun
• Root: शङ्ख (प्रातिपदिक) + आदित्य (प्रातिपदिक) + अनुषङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: समाहार/निर्देशार्थ बहुपद-तत्पुरुषः (शङ्खादित्ययोः अनुषङ्गः = शङ्खादित्य-सम्बन्धेन); पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण/हेतु), एकवचन

• ताम्बूलस्य: of betel
• ताम्बूलस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: ताम्बूल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• भक्षणे: in eating
• भक्षणे: Adhikarana (Domain/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: भक्षण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन

• ये: which (those)
• ये: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; सम्बन्ध-निर्देशक

• दोषाः: faults
• दोषाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दोष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• ये: which (those)
• ये: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; सम्बन्ध-निर्देशक

• गुणाः: qualities, benefits
• गुणाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गुण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• राजन्: O king
• राजन्: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन

• दानम्: giving (as a gift)
• दानम्: Karma/Topic (Object/विषय)
• Type: Noun
• Root: दान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• एव: indeed
• एव: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारण-अव्यय (emphatic/only)

• प्रभक्षणे: in eating (fully)
• प्रभक्षणे: Adhikarana (Domain/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: प्र + भक्षण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन

Speaker

Nārada

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: King (राजन् addressed)

Visual Art Cues

Scene: A sage enumerates ‘faults and virtues’ like a teacher; symbolic tablets/list scrolls appear; a betel tray and conch/sun motifs (śaṅkha-āditya) hint at associated observances and auspicious timing.

Characters & Entities

• Nārada
• Rājan (king, epithet)
• Āditya (Sun, by mention)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Even auspicious items have rules of propriety; dharma distinguishes between beneficial and harmful modes of practice.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The instruction belongs to the Hāṭakeśvara-kṣetra-māhātmya narrative frame inside Nāgara-khaṇḍa’s Tīrthamāhātmya.

What ritualistic prescription is mentioned?

It points to a structured teaching on the do’s and don’ts (doṣa/guṇa) for both giving and consuming tāmbūla, including associated observances.