Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 2

Devanagari script

अहो तीर्थमहो तीर्थं हाटकेश्वरसंज्ञितम् । क्षेत्रं यच्च धरापृष्ठे सर्वाश्चर्यमयं शुभम्

Transliteration

aho tīrthamaho tīrthaṃ hāṭakeśvarasaṃjñitam | kṣetraṃ yacca dharāpṛṣṭhe sarvāścaryamayaṃ śubham

Translation

آهٍ، ما أعظم هذا التيرثا، ما أعظم هذا التيرثا حقًّا، المشهور باسم «هاṭكيشڤرا»! إنّ ذلك الكشيترا المقدّس على ظهر الأرض مفعمٌ بكل العجائب، وهو مباركٌ ميمون.

Word by Word

• अहो: ah!, oh!
• अहो: Bhāva (Exclamation/भाव)
• Type: Indeclinable
• Root: aho (अव्यय)
• Form: अव्यय (विस्मयादिबोधक-निपात/particle of exclamation)

• तीर्थम्: sacred ford, pilgrimage place
• तीर्थम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: tīrtha (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd Nom/Acc), एकवचन

• अहो: ah!, indeed!
• अहो: Bhāva (Exclamation/भाव)
• Type: Indeclinable
• Root: aho (अव्यय)
• Form: अव्यय (विस्मय-निपात/particle)

• तीर्थम्: sacred place
• तीर्थम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: tīrtha (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd Nom/Acc), एकवचन

• हाटकेश्वरसंज्ञितम्: named ‘Hāṭakeśvara’
• हाटकेश्वरसंज्ञितम्: Karta (Subject-qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: हाटक (प्रातिपदिक) + ईश्वर (प्रातिपदिक) + संज्ञित (कृदन्त, क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (तीर्थम्/क्षेत्रम् इति); षष्ठी-तत्पुरुषः (हाटकेश्वरस्य संज्ञितम् = named Hāṭakeśvara)

• क्षेत्रम्: holy field/region
• क्षेत्रम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: kṣetra (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd Nom/Acc), एकवचन

• यत्: which
• यत्: Karta (Relative subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम/प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सम्बन्ध-प्रत्यय (relative pronoun)

• च: and
• च: Samuccaya (Connector/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: ca (अव्यय)
• Form: अव्यय (समुच्चय/and)

• धरापृष्ठे: on the surface of the earth
• धरापृष्ठे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: धरा (प्रातिपदिक) + पृष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (धरायाः पृष्ठम्)

• सर्वाश्चर्यमयम्: full of all wonders
• सर्वाश्चर्यमयम्: Karta (Subject-qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + आश्चर्य (प्रातिपदिक) + मय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (क्षेत्रम् इति); तत्पुरुषः (आश्चर्यैः मयम्; सर्व-उपपदपूर्वक)

• शुभम्: auspicious
• शुभम्: Karta (Subject-qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: śubha (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (क्षेत्रम् इति)

Speaker

Unspecified (context: dialogue narration within Tīrthamāhātmya; likely the inquirer addressing a sage)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra / Śaṅkhatīrtha (linked)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Viśvāmitra

Visual Art Cues

Scene: A lyrical exclamation praising the tīrtha and the Hāṭakeśvara-kṣetra: the narrator gestures toward a radiant sacred landscape—water, shrine, and pilgrims—suggesting marvels on earth’s surface.

Characters & Entities

• Hāṭakeśvara

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Reverence for tīrthas: a holy place is celebrated as inherently auspicious and spiritually elevating.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Hāṭakeśvara-kṣetra/tīrtha, praised as a wondrous and auspicious sacred region.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit rite is stated here; it functions as a eulogy (stuti) of the tīrtha.