Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 63

त्रिरात्रभोजी पश्चाच्च स बभूव मुनीश्वरः । तावत्कालं फलैर्निन्ये तावत्कालं जलाशनः । वायुभक्षस्ततो भूयस्तावत्कालमभून्मुनिः

trirātrabhojī paścācca sa babhūva munīśvaraḥ | tāvatkālaṃ phalairninye tāvatkālaṃ jalāśanaḥ | vāyubhakṣastato bhūyastāvatkālamabhūnmuniḥ

ثم صار ذلك السيد من بين الحكماء لا يأكل إلا كل ثلاث ليالٍ. ولمدّةٍ مساوية عاش على الثمار؛ ولمدّةٍ مساوية عاش على الماء وحده؛ ثم بعد ذلك، ولمدّةٍ مساوية، عاش الموني كمن «يتغذّى بالهواء» لا غير.

trirātra-bhojīone who ate once every three nights
trirātra-bhojī:
Viśeṣaṇa (Qualifier of saḥ/munīśvaraḥ)
TypeAdjective
Roottri (त्रि) + rātra (रात्र) + bhojin (भोजिन् प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा (1st), एकवचन; तत्पुरुष (त्रिरात्रे भोजी = eating once in three nights)
paścātafterwards
paścāt:
Kriyāviśeṣaṇa (Temporal adverb)
TypeIndeclinable
Rootpaścāt (अव्यय)
Formअव्यय; कालवाचक (afterwards)
caand
ca:
Samuccaya (Connector)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (and)
saḥhe
saḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन
babhūvabecame
babhūva:
Kriyā (Main verb)
TypeVerb
Rootbhū (भू धातु)
Formलिट् (Perfect); प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
munīśvaraḥlord of sages
munīśvaraḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootmuni (मुनि) + īśvara (ईश्वर)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष (मुनीनां ईश्वरः)
tāvat-kālamfor that long time
tāvat-kālam:
Kāla-adhikaraṇa (Duration)
TypeNoun
Roottāvat (तावत्) + kāla (काल)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष
phalaiḥwith fruits
phalaiḥ:
Karaṇa (Instrument/means)
TypeNoun
Rootphala (फल प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; तृतीया (3rd), बहुवचन
ninyepassed (time), sustained
ninye:
Kriyā (Main verb)
TypeVerb
Rootnī (नी धातु)
Formलिट् (Perfect); प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद (निन्ये)
tāvat-kālamfor that long time
tāvat-kālam:
Kāla-adhikaraṇa (Duration)
TypeNoun
Roottāvat (तावत्) + kāla (काल)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन
jala-āśanaḥone whose food was water
jala-āśanaḥ:
Viśeṣaṇa (Qualifier of muniḥ)
TypeAdjective
Rootjala (जल) + āśana (आशन प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष (जलम् आशनम् यस्य/जलमेव आशनम्)
vāyu-bhakṣaḥone who subsisted on air
vāyu-bhakṣaḥ:
Viśeṣaṇa (Qualifier of muniḥ)
TypeAdjective
Rootvāyu (वायु) + bhakṣa (भक्ष प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष (वायुः भक्षः यस्य/वायुमेव भक्षयति)
tataḥthen
tataḥ:
Kriyāviśeṣaṇa (Temporal adverb)
TypeIndeclinable
Roottataḥ (अव्यय)
Formअव्यय; क्रमवाचक (then)
bhūyaḥfurther
bhūyaḥ:
Kriyāviśeṣaṇa (Adverb)
TypeIndeclinable
Rootbhūyaḥ (अव्यय)
Formअव्यय; पुनरर्थक (again/further)
tāvat-kālamfor that long time
tāvat-kālam:
Kāla-adhikaraṇa (Duration)
TypeNoun
Roottāvat (तावत्) + kāla (काल)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन
abhūtwas/became
abhūt:
Kriyā (Main verb)
TypeVerb
Rootbhū (भू धातु)
Formलङ् (Imperfect); प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
muniḥthe sage
muniḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootmuni (मुनि प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन

Narrator (Purāṇic narrator; speaker not explicit in verse)

Type: kshetra

Scene: A sequence tableau: the same sage shown in four panels—eating once in three nights, then holding fruits, then sipping water, then seated with controlled breath, body lean yet radiant with tapas-tejas.

G
Gautama

FAQs

Purāṇic dharma honors graded self-restraint—reducing dependence on food as a symbol of inward focus.

These austerities belong to the Hāṭakeśvara-māhātmya sequence within the Nāgarakhaṇḍa.

Eating once every three nights (trirātrabhojī), then living on fruits, then water, then air-only (vāyubhakṣa) austerity.