Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 7

Devanagari script

राज्यक्षमस्तदा राज्ये गाधिना स नियोजितः । अनिच्छमानः स्वं राज्यं पितृपैतामहं महत्

Transliteration

rājyakṣamastadā rājye gādhinā sa niyojitaḥ | anicchamānaḥ svaṃ rājyaṃ pitṛpaitāmahaṃ mahat

Translation

ومع أنه كان كفؤًا تمامًا للملك، فقد نصّبه غādhi على العرش آنذاك؛ غير أنه لم يكن يرغب في تلك المملكة العظيمة الموروثة عن أبيه وأسلافه.

Word by Word

• राज्यक्षमः: capable of ruling the kingdom
• राज्यक्षमः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: राज्य (प्रातिपदिक) + क्षम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; तत्पुरुष-समासः (राज्ये क्षमः = ‘kingdom-capable’)

• तदा: then
• तदा: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (temporal adverb)

• राज्ये: in the kingdom
• राज्ये: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: राज्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन

• गाधिना: by Gādhi
• गाधिना: Karana/Agent-instrument (Instrument/कर्ता-हेतु)
• Type: Noun
• Root: गाधि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सर्वनाम

• नियोजितः: was appointed/assigned
• नियोजितः: Karma (Predicate complement/कर्म)
• Type: Verb
• Root: नि + युज् (धातु) → नियोजित (कृदन्त, क्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (past passive participle, क्त); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मणि प्रयोगार्थः (‘was appointed’)

• अनिच्छमानः: not desiring
• अनिच्छमानः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: अन् + इच्छ् (धातु) → अनिच्छमान (कृदन्त, शतृ/वर्तमानकाले)
• Form: वर्तमानकाले कर्तरि कृदन्तः (present active participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• स्वम्: his own
• स्वम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्व (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; स्वकीय-वाचक विशेषण

• राज्यम्: kingdom
• राज्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: राज्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• पितृपैतामहम्: ancestral (of father and grandfather)
• पितृपैतामहम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पितृ (प्रातिपदिक) + पैतामह (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; द्वन्द्व-समासः (पितृ-सम्बन्धि च पैतामह-सम्बन्धि च)

• महत्: great
• महत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषण

Speaker

Sūta (deduced; Nāgarakhaṇḍa Tīrthamāhātmya narration style)

Visual Art Cues

Scene: A capable prince/king stands before sage-king Gādhi and the royal court; the throne is offered, yet his face shows calm detachment, eyes lowered in restraint.

Characters & Entities

• Viśvāmitra
• Gādhi

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Even rightful power can be approached with detachment; inner renunciation is praised alongside duty.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha is identified in this verse; it provides character background within the Māhātmya.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it concerns appointment to rule and a disposition of non-attachment.