Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 66

Devanagari script

लोमश उवाच । यदा सृष्टं जगत्सर्वं ब्रह्मणा परमेष्ठिना । कालचक्रं तदा जातं पुरा राशिमन्विताम्

Transliteration

lomaśa uvāca | yadā sṛṣṭaṃ jagatsarvaṃ brahmaṇā parameṣṭhinā | kālacakraṃ tadā jātaṃ purā rāśimanvitām

Translation

قال لوماشا: «لما خُلِقَ الكونُ كلُّه على يدِ براهما، الربّ الأعلى (باراميشثين)، نشأت في الأزمنة السحيقة عجلةُ الزمان، مزوَّدةً بتقسيمات البروج.»

Word by Word

• लोमशः: Lomaśa (sage)
• लोमशः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: लोमश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन

• यदा: when
• यदा: Kriya-visheshaṇa (Temporal)
• Type: Indeclinable
• Root: यदा (अव्यय)
• Form: सम्बन्ध/कालवाचक-अव्यय (relative adverb: when)

• सृष्टम्: created
• सृष्टम्: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सृज् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• जगत्: world, universe
• जगत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• सर्वम्: all, entire
• सर्वम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifier of जगत्)

• ब्रह्मणा: by Brahmā
• ब्रह्मणा: Karana (Agent/Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• परमेष्ठिना: by the Supreme Lord (epithet of Brahmā)
• परमेष्ठिना: Karana (Agent/Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: परमेष्ठिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; ब्रह्मणः उपाधि (epithet)

• कालचक्रम्: wheel of time
• कालचक्रम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: काल-चक्र (प्रातिपदिक; components: काल + चक्र)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• तदा: then
• तदा: Kriya-visheshaṇa (Temporal)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (then)

• जातम्: arose, came into being
• जातम्: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: जन् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• पुरा: formerly
• पुरा: Kriya-visheshaṇa (Temporal)
• Type: Indeclinable
• Root: पुरा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (formerly)

• राशि-अन्वितम्: endowed with zodiacal signs (rāśis)
• राशि-अन्वितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: राशि + अन्वित (प्रातिपदिक; अन्वित from अन्वि/इ (धातु) + क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifier of कालचक्रम्)

Speaker

Lomaśa

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kedāra (contextual)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Ṛṣayaḥ (sages)

Visual Art Cues

Scene: The sage Lomaśa begins a grand cosmological narration: Brahmā creates the universe, and the Wheel of Time arises with zodiacal divisions, suggesting a celestial diagram behind the storyteller.

Characters & Entities

• Lomaśa
• Brahmā
• Parameṣṭhin
• Kālacakra
• Rāśi

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Time is a cosmic principle established at creation, structuring the universe through ordered divisions.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

While the immediate verse is cosmological, it occurs within Kedārakhaṇḍa’s Kedāra-kṣetra discourse.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct ritual; it introduces the cosmological basis of calendrical and astrological divisions used in dharma.