Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 68

एवं संजायते पुंसो देहगेहमिदं द्विज । यस्मिन्वसति क्षेत्रज्ञो गृहस्थो बुद्धिगेहिनी

evaṃ saṃjāyate puṃso dehagehamidaṃ dvija | yasminvasati kṣetrajño gṛhastho buddhigehinī

هكذا، أيها المولودُ مرتين، يتكوَّن للإنسان «بيتُ الجسد» هذا؛ وفيه يقيم «عارفُ الحقل» (كشيتراجنا) كربِّ بيتٍ، في مسكنِ العقل.

एवम्thus
एवम्:
Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formअव्यय; प्रकारवाचक क्रियाविशेषण (adverb of manner)
संजायतेis born, comes into being
संजायते:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootजन् (धातु)
Formलट् (वर्तमान), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; उपसर्गः—सम्
पुंसःof a man/person
पुंसः:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootपुम्स् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/सम्बन्ध), एकवचन
देह-गेहम्the body-house
देह-गेहम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootदेह (प्रातिपदिक) + गेह (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (देह एव गेहम् / देहस्य गेहम्)
इदम्this
इदम्:
Visheshana (Adjectival/विशेषण)
TypeAdjective
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम
द्विजO twice-born (brahmin)
द्विज:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootद्विज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/vocative), एकवचन
यस्मिन्in which
यस्मिन्:
Adhikarana (Locus/अधिकरण)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; सम्बन्धवाचक सर्वनाम
वसतिdwells
वसति:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootवस् (धातु)
Formलट् (वर्तमान), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन
क्षेत्रज्ञःthe knower of the field (self)
क्षेत्रज्ञः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootक्षेत्रज्ञ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; समासः—तत्पुरुष (क्षेत्रं जानाति इति)
गृहस्थःthe householder (resident)
गृहस्थः:
Apposition (समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootगृहस्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; समासः—तत्पुरुष (गृहे तिष्ठति इति)
बुद्धि-गेहिनी(as) the intellect-house (i.e., having intellect as its house)
बुद्धि-गेहिनी:
Apposition (समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootबुद्धि (प्रातिपदिक) + गेहिनी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; समासः—तत्पुरुष (बुद्धिः गेहम् यस्याः/यत्र सा)

Lomaharṣaṇa (Sūta) (deduced for Māheśvarakhaṇḍa context)

Listener: dvija (addressed)

Scene: A serene inner-vision scene: the body as a house; within, a luminous kṣetrajña seated like a calm householder in the chamber of buddhi, while the outer body-house appears coarse and transient.

K
Kṣetrajña
B
Buddhi

FAQs

The Self (kṣetrajña) is distinct from the body and ‘dwells’ in it, guiding life through intellect—encouraging self-inquiry.

No holy site is referenced; the verse teaches inner metaphysics rather than tīrtha-māhātmya.

None; it frames a doctrinal metaphor for understanding embodiment.