Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 48

Devanagari script

परिहार्यः य चेत्तं च विनोन्मत्तः प्रकीर्यते । कामोऽभिलाष इत्युक्तः सं चेत्पुंसा विवर्ज्यते

Transliteration

parihāryaḥ ya cettaṃ ca vinonmattaḥ prakīryate | kāmo'bhilāṣa ityuktaḥ saṃ cetpuṃsā vivarjyate

Translation

ذلك الدافعُ الذهنيّ الذي إذا استُثير بعثرَ العقلَ في تشتّتٍ مضطربٍ لا قرار له ينبغي اجتنابه. ويُسمّى كاما (kāma)—شهوةً وتوقًا—وعلى طالب الخير أن يزهد فيه ويتركه.

Word by Word

• परिहार्यः: to be avoided
• परिहार्यः: Pradhana-visheshana (Predicate adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: हृ (धातु) + ण्यत् (कृत्) + परि- (उपसर्ग)
• Form: कृत्य-प्रत्ययान्त (ण्यत्), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; अर्थः—‘त्याज्यः/वर्जनीयः’ (to be avoided)

• यः: which / he who
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• चेत्: if
• चेत्: Sambandha (Condition/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: चेत् (अव्यय)
• Form: शर्तार्थक-अव्यय (conditional particle: if)

• तम्: that (one)
• तम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय

• विनोन्मत्तः: utterly maddened
• विनोन्मत्तः: Pradhana-visheshana (Predicate adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विन (अव्यय/उपसर्गसदृश) + उन्मत्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘विन’ = विशेषणार्थक-निपात (intensifier/without restraint)

• प्रकीर्यते: is scattered / is spread
• प्रकीर्यते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कॄ (धातु) / कीर् (धातु) + प्र (उपसर्ग)
• Form: लट्-लकार, प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपदम्; कर्मणि भावः—‘is scattered/is poured forth’

• कामः: desire
• कामः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: काम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• अभिलाषः: longing
• अभिलाषः: Pradhana-visheshana (Apposition/विशेषण)
• Type: Noun
• Root: अभि- (उपसर्ग) + लष्/लष् (धातु) → अभिलाष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• इति: thus
• इति: Sambandha (Quotation marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरणार्थक-अव्यय

• उक्तः: is called
• उक्तः: Kriya (Copular predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु) + त (कृत्)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मणि—‘is said/called’

• सः: that (desire)
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• चेत्: if
• चेत्: Sambandha (Condition/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: चेत् (अव्यय)
• Form: शर्तार्थक-अव्यय

• पुंसा: by a man
• पुंसा: Kartr-karana (Agent-instrument/कर्ता-करण)
• Type: Noun
• Root: पुंस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• विवर्ज्यते: is renounced
• विवर्ज्यते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वर्ज् (धातु) + वि (उपसर्ग)
• Form: लट्-लकार, प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपदम्; कर्मणि—‘is avoided/renounced’

Speaker

Unspecified (context suggests a dialogue; likely a narrator/teacher voice before 'Bāla uvāca' in v.53)

Skanda Dialogue

Listener: Youthful teacher (Kaumāra/Skanda-figure)

Visual Art Cues

Scene: A mind portrayed as a lake; a gust labeled ‘kāma’ ripples and scatters lotus petals; the seeker builds a protective embankment of japa and discipline, restoring stillness.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Desire (kāma) is a mind-scattering force; renouncing it supports inner steadiness and dharmic life.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha is mentioned in this verse; it focuses on inner discipline rather than sacred geography.

What ritualistic prescription is mentioned?

No external rite is prescribed; the instruction is ethical-psychological: avoid and renounce craving.