Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 48

Devanagari script

कार्या यात्रा प्रयत्नेन क्षेत्रसिद्धिमभीप्सुभिः । तस्यां चतुर्थ्यां त्वत्प्रीत्यै ढुंढे सर्वोपसर्गहृत्

Transliteration

kāryā yātrā prayatnena kṣetrasiddhimabhīpsubhiḥ | tasyāṃ caturthyāṃ tvatprītyai ḍhuṃḍhe sarvopasargahṛt

Translation

على من يبتغي كمالَ الظفر في الحقل المقدّس كاشي أن يُقيم الرحلة باجتهاد؛ وفي تلك الكاتورثي، ابتغاءَ رضاك، يا دُهُونْدِه—يا مُزيلَ كلّ الشدائد—يُؤدَّى ذلك على وجهه.

Word by Word

• कार्या: to be done/should be performed
• कार्या: Predicate complement
• Type: Adjective
• Root: कृ (धातु) + यत् (कृत्) → कार्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विधेय-विशेषण (यात्रा)

• यात्रा: the pilgrimage
• यात्रा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यात्रा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• प्रयत्नेन: with effort
• प्रयत्नेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: प्रयत्न (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन; करण

• क्षेत्र-सिद्धिम्: the accomplishment (merit) of the sacred place
• क्षेत्र-सिद्धिम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक) + सिद्धि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; ‘क्षेत्रस्य सिद्धिः’

• अभीप्सुभिः: by those desiring
• अभीप्सुभिः: Karta (Agent/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अभि + ईप्सु (प्रातिपदिक; कृदन्त from आप्/ईप्स् ‘to desire’)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), बहुवचन; कर्तृ-सम्बन्ध (agent group)

• तस्याम्: on that (day)
• तस्याम्: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; ‘तस्यां (चतुर्थ्याम्)’

• चतुर्थ्याम्: on the fourth lunar day
• चतुर्थ्याम्: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: चतुर्थी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; कालाधिकरण

• त्वत्-प्रीत्यै: for your pleasure
• त्वत्-प्रीत्यै: Sampradana (Purpose/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: त्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + प्रीति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी (4th/चतुर्थी), एकवचन; ‘त्वत्प्रीतये’ (purpose)

• ढुंढे: O Ḍhuṃḍhi
• ढुंढे: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: ढुंढि (प्रातिपदिक; देवता-नाम)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th), एकवचन

• सर्व-उपसर्ग-हृत्: remover of all obstacles
• सर्व-उपसर्ग-हृत्: Sambodhana-apposition
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + उपसर्ग (प्रातिपदिक) + हृत् (प्रातिपदिक; कृदन्त from हृ ‘to take away’, क्विप्)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम् (ढुंढे इत्यस्य)

Speaker

Skanda (instruction and purpose) in the Kāśī-khaṇḍa Skanda-to-Agastya frame

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī-kṣetra (Dhūṇḍhirāja Caturthī)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Kāśī-māhātmya interlocutor

Visual Art Cues

Scene: A determined group of pilgrims walks the Kāśī lanes and ghāṭas at dawn; at a Gaṇeśa shrine they pause on Caturthī, offering lamps and sesame sweets, seeking kṣetra-siddhi; a protective aura dispels shadowy ‘upasargas’.

Characters & Entities

• Dhūṇḍhe (Dhūṇḍhirāja)
• Yātrā
• Caturthī
• Kṣetra-siddhi
• Upasarga (afflictions/obstacles)
• Kāśī (kṣetra)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Spiritual attainment in a sacred city is supported by earnest effort—pilgrimage and devotion to the obstacle-remover.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī Kṣetra as a place where yātrā and Gaṇeśa devotion lead to kṣetra-siddhi.

What ritualistic prescription is mentioned?

Undertake the yātrā with diligence, especially on the relevant Caturthī, as worship meant to please Dhūṇḍhirāja.