Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 11

Devanagari script

निकुंभेश्वरमालोक्य निकुंभगणपूजितम् । पूजयित्वा व्रजन्ग्रामं कार्यसिद्धिमवाप्नुयात् । कुबेरेश समीपेतु शिवलोके महीयते

Transliteration

nikuṃbheśvaramālokya nikuṃbhagaṇapūjitam | pūjayitvā vrajangrāmaṃ kāryasiddhimavāpnuyāt | kubereśa samīpetu śivaloke mahīyate

Translation

مَن أبصر نيكومبهيشڤارا (Nikuṃbheśvara) الذي تعبده غانات نيكومبها (Nikuṃbha)، ثم قدّم له العبادة، فإذا رجع إلى قريته نال نجاح أعماله. وبالقرب من كوبيريشا (Kubereśa) يُعظَّم في عالم شيفا (Śiva).

Word by Word

• निकुम्भेश्वरम्: Nikuṃbheśvara
• निकुम्भेश्वरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: निकुम्भ-ईश्वर (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म/Object), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (निकुम्भस्य ईश्वरः)

• आलोक्य: having seen
• आलोक्य: Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ-लोक् (धातु) + ल्यप् (कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त/ल्यपन्त अव्ययकृदन्त (Gerund), ‘आलोक्य’ = having seen

• निकुम्भगणपूजितम्: worshipped by Nikuṃbha’s gaṇas
• निकुम्भगणपूजितम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: निकुम्भ-गण-पूजित (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म/Object), एकवचन; ‘निकुम्भगणैः पूजितम्’ इति तृतीया-तत्पुरुषार्थकः; ‘निकुम्भेश्वरम्’ इति विशेषण

• पूजयित्वा: having worshipped
• पूजयित्वा: Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: पूज् (धातु) + क्त्वा (कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त अव्ययकृदन्त (Gerund), ‘having worshipped’

• व्रजन्: going
• व्रजन्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: व्रज् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकाले कृदन्त (शतृ), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तृ-विशेषण (नरः/सः)

• ग्रामम्: to the village
• ग्रामम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: ग्राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म/Object), एकवचन; गत्यर्थे कर्म (destination)

• कार्यसिद्धिम्: success in one’s task
• कार्यसिद्धिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कार्य-सिद्धि (प्रातिपदिक; समास)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (कर्म/Object), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (कार्यस्य सिद्धिः)

• अवाप्नुयात्: should obtain
• अवाप्नुयात्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अव-आप् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• कुबेरेश: O Kubereśa / Kubera’s lord
• कुबेरेश: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: कुबेर-ईश (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (सम्बोधन-प्राय/ Vocative-like form in text), एकवचन; पाठे ‘कुबेरेश’ इति प्रथमा/सम्बोधनरूपम्

• समीपे: near
• समीपे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: समीप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण/Locative), एकवचन

• तु: indeed/but
• तु: Avyaya (Discourse particle/अव्यय)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; विरोध/विशेषार्थक (but/indeed)

• शिवलोके: in Śiva’s world
• शिवलोके: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: शिव-लोक (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण/Locative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (शिवस्य लोकः)

• महीयते: is honored
• महीयते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: मह् (धातु)
• Form: लट् (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि/भावे प्रयोग (is honored/glorified)

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Nikuṃbheśvara (and proximity merit near Kubereśa)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A pilgrim beholds Nikuṃbheśvara, worshipped by attendant gaṇas; later, returning to the village, the pilgrim’s endeavors succeed; a final vision shows honor in Śivaloka near Kubereśa.

Characters & Entities

• Nikuṃbheśvara
• Nikuṃbha-gaṇas
• Kubera/Kubereśa
• Śivaloka
• Kāśī (implied)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Darśana and pūjā of Śiva in Kāśī transform worldly duties into dharmic success and uplift the soul toward Śivaloka.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Nikuṃbheśvara-liṅga, with an additional reference to the sacred vicinity of Kubereśa in Kāśī.

What ritualistic prescription is mentioned?

Ālokana (darśana) and pūjā of Nikuṃbheśvara; the promised fruit is kāryasiddhi and honor in Śivaloka.