Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 50

Devanagari script

परिक्षुब्धमनोवृत्तिं स्त्रियं वा पुरुषं तु वा । पुनर्न दर्शनं देवि मया सत्यं ब्रवीम्यहम्

Transliteration

parikṣubdhamanovṛttiṃ striyaṃ vā puruṣaṃ tu vā | punarna darśanaṃ devi mayā satyaṃ bravīmyaham

Translation

سواء كانت امرأةً أم رجلاً، من اضطربت حركاتُ قلبه اضطرابًا شديدًا فلن يُرى بعد ذلك كما كان من قبل، يا ديفي. إني أقول الحق.

Word by Word

• परि-क्षुब्ध-मनः-वृत्तिम्: one whose mental state is greatly agitated
• परि-क्षुब्ध-मनः-वृत्तिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: परि + क्षुब्ध (√क्षुभ् धातु → क्षुब्ध कृदन्त) + मनस् (प्रातिपदिक) + वृत्ति (प्रातिपदिक)
• Form: बहुपद-तत्पुरुष-समास (परिक्षुब्धा मनोवृत्तिः यस्याः/यस्य), स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (fem. acc. sg.)

• स्त्रियम्: a woman
• स्त्रियम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्त्री (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (fem. acc. sg.)

• वा: or
• वा: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: विकल्पार्थक-अव्यय (or)

• पुरुषम्: a man
• पुरुषम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पुरुष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (masc. acc. sg.)

• तु: but/indeed
• तु: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: विरोध/अवधारणार्थक-अव्यय (particle: “but/indeed”)

• वा: or
• वा: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: विकल्पार्थक-अव्यय (or)

• पुनः: again
• पुनः: Sambandha (Modifier/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: पुनरावृत्तिवाचक-अव्यय (again)

• न: not
• न: Sambandha (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय (negation)

• दर्शनम्: seeing; meeting
• दर्शनम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दर्शन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (neut. nom. sg.)

• देवि: O goddess
• देवि: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: देवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन (voc. sg.)

• मया: by me
• मया: Karana (Agent-instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तम-पुरुष-सर्वनाम, तृतीया-विभक्ति, एकवचन (instr. sg.)

• सत्यम्: truth; truly
• सत्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सत्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (neut. acc. sg.; adverbial use “truly”)

• ब्रवीमि: I say
• ब्रवीमि: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: लट् (present), परस्मैपद, उत्तमपुरुष, एकवचन (1st sg.)

• अहम्: I
• अहम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तम-पुरुष-सर्वनाम, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (nom. sg.)

Speaker

Śiva

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Śiva delivers a universal maxim: anyone—woman or man—whose mind is violently agitated will not be ‘seen again’ as before; Devī listens as the atmosphere turns austere and truth-laden.

Characters & Entities

• Śiva
• Devī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Mental agitation drives irreversible choices; self-mastery is central to dharma, protecting relationships and spiritual stability.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No particular tīrtha is named; the verse is a universal dharmic teaching within the Kāśī Khaṇḍa narrative frame.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit rite; the implied prescription is inner discipline—calming the mind before undertaking consequential actions.