Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 52

Devanagari script

हिरण्यगर्भो विज्ञेयः स साक्षाद्वटरूपधृक् । तत्समीपे द्विजान्भक्त्या संभोज्याक्षय पुण्यभाक्

Transliteration

hiraṇyagarbho vijñeyaḥ sa sākṣādvaṭarūpadhṛk | tatsamīpe dvijānbhaktyā saṃbhojyākṣaya puṇyabhāk

Translation

اعلمْ أن هيرانياغربها (Hiraṇyagarbha) معروفٌ هناك حاضرًا بذاته، متّخذًا صورةَ شجرةِ البانيان عينها. ومن أطعمَ بقلبٍ تعبّديٍّ قربَها الدِّوِجَة (ذوي الولادتين) نالَ پونْيَا لا يزول.

Word by Word

• हिरण्यगर्भः: Hiraṇyagarbha
• हिरण्यगर्भः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हिरण्य-गर्भ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (हिरण्यस्य गर्भः/हिरण्यगर्भः)

• विज्ञेयः: to be known/recognized
• विज्ञेयः: Karta (Predicate adjective/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: वि-ज्ञा (धातु) + यत् (कृदन्त)
• Form: यत्-प्रत्ययान्त विधेय/भाव्यकृदन्त (gerundive: to be known); पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन (nominative singular); सर्वनाम

• साक्षात्: directly
• साक्षात्: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: साक्षात् (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb: directly)

• वटरूपधृक्: bearing the form of a banyan tree
• वटरूपधृक्: Karta (Predicate adjective/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: वट-रूप-धृक् (धृ धातु-निष्पन्न प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (वटस्य रूपं धृणोति इति)

• तत्समीपे: near that (place/tree)
• तत्समीपे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तद्-समीप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन (locative singular); समासः—तत्पुरुष (तस्य समीपे)

• द्विजान्: Brahmins (twice-born)
• द्विजान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, बहुवचन (accusative plural)

• भक्त्या: with devotion
• भक्त्या: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: भक्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, एकवचन (instrumental singular)

• सम्भोज्य: having fed/entertained
• सम्भोज्य: Kriya (Prior action/क्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: सम्-भुज् (धातु) + ल्यप् (कृदन्त)
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्यय (gerund/absolutive: having fed/entertained)

• अक्षयः: imperishable
• अक्षयः: Karta (Subject complement/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अक्षय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (of implied subject: puṇyabhāk)

• पुण्यभाक्: partaking of merit; meritorious
• पुण्यभाक्: Karta (Predicate adjective/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: पुण्य-भाज्/भाक् (भज् धातु-निष्पन्न प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (पुण्यं भजते/लभते इति)

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Akṣaya-vaṭa (Hiraṇyagarbha-svarūpa)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Under the banyan identified as Hiraṇyagarbha, a devotee respectfully serves food to seated brāhmaṇas; the tree subtly radiates a golden cosmic aura; offerings and water pots are arranged neatly.

Characters & Entities

• Hiraṇyagarbha
• Akṣaya-vaṭa
• Dvija
• Prayāga

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Devotional charity at a sacred site yields enduring merit, especially when performed near a divinely charged locus like Akṣaya-vaṭa.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Akṣaya-vaṭa at Prayāga, identified with Hiraṇyagarbha’s manifestation.

What ritualistic prescription is mentioned?

Dvija-bhojana (feeding Brāhmaṇas) performed with bhakti near Akṣaya-vaṭa.