Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 40

निगृहीतेंद्रियग्रामो यत्रैव च वसेन्नरः । तत्र तस्य कुरुक्षेत्रं नैमिषं पुष्कराणि च

nigṛhīteṃdriyagrāmo yatraiva ca vasennaraḥ | tatra tasya kurukṣetraṃ naimiṣaṃ puṣkarāṇi ca

أينما أقام المرء وقد كفَّ جماعة حواسّه، صار ذلك الموضع بعينه له كوروكشيترا ونايميṣا وبوشكارا أيضًا.

निगृहीत-इन्द्रिय-ग्रामःone whose group of senses is restrained
निगृहीत-इन्द्रिय-ग्रामः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootनिगृहीत (ग्रह् धातु, क्त कृदन्त) + इन्द्रिय (प्रातिपदिक) + ग्राम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (इन्द्रियाणां ग्रामः) + उपपद-विशेषण (निगृहीतः)
यत्रwhere
यत्र:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootयत्र (अव्यय)
Formअव्यय; सम्बन्धबोधक-अव्यय (relative adverb: 'where')
एवindeed, just
एव:
Sambandha/Emphasis (सम्बन्ध/अवधारण)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; निश्चय/अवधारणार्थक (emphatic particle)
and
:
Samuccaya (Conjunction/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयबोधक (conjunction)
वसेत्should dwell
वसेत्:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootवस् (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद
नरःa man
नरः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootनर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
तत्रthere
तत्र:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक (locative adverb: 'there')
तस्यof him
तस्य:
Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (सामान्यतः), षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन; सर्वनाम
कुरुक्षेत्रम्Kurukṣetra
कुरुक्षेत्रम्:
Pradhana/Predicate nominative (विशेष्य-निर्देश)
TypeNoun
Rootकुरुक्षेत्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (कुरूणां क्षेत्रम्)
नैमिषम्Naimiṣa
नैमिषम्:
Pradhana/Predicate nominative (विशेष्य-निर्देश)
TypeNoun
Rootनैमिष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन
पुष्कराणिPuṣkara (holy places)
पुष्कराणि:
Pradhana/Predicate nominative (विशेष्य-निर्देश)
TypeNoun
Rootपुष्कर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), बहुवचन
and
:
Samuccaya (Conjunction/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयबोधक (conjunction)

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda → Agastya)

Tirtha: Mānasa-tīrtha (inner sanctification) equated in merit to Kurukṣetra–Naimiṣa–Puṣkara

Type: kshetra

Listener: Pārvatī

Scene: A householder or ascetic seated calmly in a simple dwelling; senses symbolized as subdued animals (horses/serpents) at his feet; in the background, faint visionary silhouettes of Kurukṣetra, Naimiṣa forest, and Puṣkara lake appear as if superimposed upon his home.

K
Kurukṣetra
N
Naimiṣāraṇya
P
Puṣkara

FAQs

True tīrtha is created by inner discipline; sense-control sanctifies wherever one resides.

Kurukṣetra, Naimiṣāraṇya, and Puṣkara are cited as benchmarks of holiness, equated to a disciplined dwelling-place.

No external rite is prescribed; the ‘practice’ emphasized is indriya-nigraha (restraint of the senses).