Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 21

Devanagari script

वाणिज्यं नृपतेः सेवा वेदानध्यापनं तथा । कुविवाहः क्रियालोपः कुले पतनहेतवः

Transliteration

vāṇijyaṃ nṛpateḥ sevā vedānadhyāpanaṃ tathā | kuvivāhaḥ kriyālopaḥ kule patanahetavaḥ

Translation

التجارة، وخدمة الملك، وتعليم الفيدا طلبًا للرزق، وكذلك الزواج غير اللائق وإهمال الشعائر المقرّرة—هذه أسباب سقوط الأسرة وانحطاط السلالة.

Word by Word

• वाणिज्यम्: trade/commerce
• वाणिज्यम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वाणिज्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (1st/Nominative), एकवचनम्

• नृपतेः: of the king
• नृपतेः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: नृपति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः (6th/Genitive), एकवचनम्

• सेवा: service
• सेवा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सेवा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (1st/Nominative), एकवचनम्

• वेदानध्यापनम्: teaching of the Vedas
• वेदानध्यापनम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वेद (प्रातिपदिक) + अध्यापन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (वेदानाम् अध्यापनम्)

• तथा: and also
• तथा: Sambandha (Conjunction/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: समुच्चय/प्रकार-अव्ययम् (and also/likewise)

• कुविवाहः: bad marriage
• कुविवाहः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कु (अव्यय-उपसर्गवत्) + विवाह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; कर्मधारयः (कुत्सितः विवाहः)

• क्रियालोपः: omission of rites/acts
• क्रियालोपः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क्रिया (प्रातिपदिक) + लोप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (क्रियायाः लोपः)

• कुले: in a family/lineage
• कुले: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कुल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः (7th/Locative), एकवचनम्

• पतनहेतवः: causes of downfall
• पतनहेतवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पतन (प्रातिपदिक) + हेतु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (1st/Nominative), बहुवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (पतनस्य हेतवः)

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda speaking to Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī (Avimukta)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Ṛṣis/seekers (context-dependent)

Visual Art Cues

Scene: A genealogical ‘family tree’ motif with leaves falling as symbols of kula decline; around it, vignettes show a man neglecting rites, a corrupt trade scene, a court-servant scene, a paid Veda-teaching scene, and an improper marriage—contrasted with a small scene of proper ritual observance restoring vitality.

Characters & Entities

• Skanda
• Kāśī (implied context)
• Vedas

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A lineage is sustained by dharmic livelihood, proper marriage, and faithful performance of rites; their neglect leads to decline.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī is the contextual frame (Kāśīkhaṇḍa), presenting dharmic living as part of the sacred culture of Varanasi.

What ritualistic prescription is mentioned?

It warns against kriyā-lopa—omission of prescribed household rites—and urges adherence to proper vivāha and daily duties.