Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 24

Devanagari script

स्वर्गद्वाः स्वर्गभूरेषा मोक्षभूर्मणिकर्णिका । स्वर्गापवर्गावत्रैव नोपरिष्टान्न चाप्यधः

Transliteration

svargadvāḥ svargabhūreṣā mokṣabhūrmaṇikarṇikā | svargāpavargāvatraiva nopariṣṭānna cāpyadhaḥ

Translation

مانيكرنيكا هي باب السماء، وهي أرض السماء، وهي أرض الموكشا. فالسماء والانعتاق الأخير هنا بعينه، لا في موضعٍ آخر فوقًا ولا تحتًا.

Word by Word

• स्वर्गद्वाः: (is) the gate of heaven
• स्वर्गद्वाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: स्वर्ग (प्रातिपदिक) + द्वार (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (svargasya dvāram); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; छन्दसि ‘द्वाः’ रूपम्

• स्वर्गभूः: the ground/realm of heaven
• स्वर्गभूः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: स्वर्ग (प्रातिपदिक) + भू (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (svargasya bhūḥ); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• एषा: this
• एषा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• मोक्षभूः: the ground/realm of liberation
• मोक्षभूः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मोक्ष (प्रातिपदिक) + भू (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (mokṣasya bhūḥ); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• मणिकर्णिका: Maṇikarṇikā
• मणिकर्णिका: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मणिकर्णिका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समनाधिकरण (apposition)

• स्वर्गापवर्गौ: heaven and liberation
• स्वर्गापवर्गौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: स्वर्ग (प्रातिपदिक) + अपवर्ग (प्रातिपदिक)
• Form: द्वन्द्व-समास; पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन

• अत्र: here
• अत्र: Desha-adhikarana (Locative adverb/देशाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb of place)

• एव: indeed; only
• एव: Avadharana (Emphasis/अवधारण)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारण (emphatic particle)

• न: not
• न: Nishedha (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध

• उपरिष्टात्: above; higher up
• उपरिष्टात्: Desha-adhikarana (Locative adverb/देशाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: उपरिष्टात् (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb of place)

• न: not
• न: Nishedha (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध

• च: and
• च: Samuccaya (Connector/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय

• अपि: also; even
• अपि: Nipata (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात

• अधः: below
• अधः: Desha-adhikarana (Locative adverb/देशाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अधस् (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb of place)

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda → Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Maṇikarṇikā

Type: ghat

Visual Art Cues

Scene: Maṇikarṇikā as a cosmic axis: the ghāṭ steps become a mandala; above them a radiant ‘svarga-dvāra’ and within them a luminous ‘mokṣa-bhūmi’ aura, suggesting heaven and liberation co-present in the same sacred ground.

Characters & Entities

• Maṇikarṇikā
• Svarga
• Apavarga (mokṣa)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Kāśī’s Maṇikarṇikā is extolled as a concentrated sacred geography where the fruits of heaven and liberation are immediately accessible.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Maṇikarṇikā tīrtha/ghāṭa in Kāśī (Vārāṇasī).

What ritualistic prescription is mentioned?

No single rite is specified; the verse asserts the site’s inherent status as svargadvāra and mokṣabhū, implying pilgrimage, worship, and snāna as appropriate acts.