Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 74

Devanagari script

त्रैलोक्यपावनी पुण्या तुष्टिदा तुष्टिरूपिणी । तृष्णाछेत्त्री तीर्थमाता त्त्रिविक्रमपदोद्भवा

Transliteration

trailokyapāvanī puṇyā tuṣṭidā tuṣṭirūpiṇī | tṛṣṇāchettrī tīrthamātā ttrivikramapadodbhavā

Translation

هي تُطهِّر العوالم الثلاثة وهي بذاتها بركةٌ وطُهرٌ وثواب. تمنح القناعة وهي صورة القناعة؛ تقطع عطش الشهوة، وهي أمّ التيـرثات، وقد انبثقت من أثر قدم «تريفكراما» (فيشنو).

Word by Word

• त्रैलोक्यपावनी: purifier of the three worlds
• त्रैलोक्यपावनी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: त्रैलोक्य-पावनी (प्रातिपदिक; त्रैलोक्य + पावनी)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (त्रैलोक्यं पावयति इति/त्रैलोक्यस्य पावनी)

• पुण्या: holy, meritorious
• पुण्या: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पुण्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; विशेषणम्

• तुष्टिदा: giver of contentment
• तुष्टिदा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तुष्टि-दा (प्रातिपदिक; तुष्टि + दा)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; समासः—उपपद-तत्पुरुषः (तुष्टिं ददाति)

• तुष्टिरूपिणी: one whose form is contentment
• तुष्टिरूपिणी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तुष्टि-रूपिणी (प्रातिपदिक; तुष्टि + रूपिणी)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (तुष्टिरूपा)

• तृष्णाछेत्त्री: cutter of craving
• तृष्णाछेत्त्री: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तृष्णा-छेत्त्री (प्रातिपदिक; तृष्णा + छेत्त्री)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (तृष्णायाः छेत्त्री)

• तीर्थमाता: mother of sacred fords
• तीर्थमाता: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ-माता (प्रातिपदिक; तीर्थ + माता)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (तीर्थस्य माता)

• त्रिविक्रमपदोद्भवा: arisen from Trivikrama’s footprint
• त्रिविक्रमपदोद्भवा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: त्रिविक्रम-पद-उद्भवा (प्रातिपदिक; त्रिविक्रम + पद + उद्भवा)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; समासः—पञ्चमी/तत्पुरुषः (त्रिविक्रमस्य पदात् उद्भवा)

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Gaṅgā (Viṣṇupadodbhavā) in Kāśī

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: Ṛṣi audience in frame

Visual Art Cues

Scene: Viṣṇu as Trivikrama with one foot raised; from the toe/footstep springs a luminous stream becoming Gaṅgā Devī, who then flows into Kāśī where devotees bathe; she is shown as a mother blessing pilgrims, severing a vine labeled ‘tṛṣṇā’.

Characters & Entities

• Gaṅgā
• Trivikrama (Viṣṇu)
• Kāśī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

True tīrtha-purity culminates in inner satisfaction: Gaṅgā purifies externally and severs craving internally.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Gaṅgā in Kāśī, contextualized within her pan-Indian cosmic origin and tīrtha-maternity.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual; it implies that snāna and devotion at Gaṅgā lead to purification and contentment.