Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 21

Devanagari script

अहोनाहस्कराभावान्निशानैवाऽनिशाकरात् । अस्तंगतर्क्षान्नभसः कः कालस्त्वेप नेक्ष्यते

Transliteration

ahonāhaskarābhāvānniśānaivā'niśākarāt | astaṃgatarkṣānnabhasaḥ kaḥ kālastvepa nekṣyate

Translation

«وا أسفاه! إذا غاب الشمس غاب النهار نفسه؛ وإذا غاب القمر لم تعد الليلة ليلًا. فإذا غابت الكوكبات عن السماء، فأيُّ علامة للزمان تُرى الآن؟»

Word by Word

• अहः: day
• अहः: Karta (Subject in comparison/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अहन्/अहः (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचन

• न: not
• न: Sambandha (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक-निपात (negation)

• आहस्कराभावात्: because of the absence of the sun
• आहस्कराभावात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: आहस्कर (प्रातिपदिक) + अभाव (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुषः (आहस्करस्य अभावः), पुंलिङ्गे, पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन; हेतौ (ablative of cause)

• निशा: night
• निशा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: निशा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचन

• न: not
• न: Sambandha (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक-निपात

• एव: indeed
• एव: Sambandha (Emphasis/अवधारण)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक-निपात

• अनिशाकरात्: because (it is) without the moon
• अनिशाकरात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: अनिशाकर (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहिः ‘निशाकरः (चन्द्रः) न यस्य’ = चन्द्ररहितः; तस्मात् (पञ्चमी 5th), एकवचन; हेतौ (cause)

• अस्तंगतर्क्षात्: because the stars have set
• अस्तंगतर्क्षात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: अस्तंगत (अस्+गम् धातु → क्त) + ऋक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय/तत्पुरुषः ‘अस्तंगतानि ऋक्षाणि यस्मिन्/यतः’; पञ्चमी (5th), एकवचन; हेतौ

• नभसः: of the sky
• नभसः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: नभस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, षष्ठी (6th), एकवचन

• कः: what?/which?
• कः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचन; प्रश्नवाचक-सर्वनाम

• कालः: time
• कालः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचन

• तु: but/indeed
• तु: Sambandha (Discourse particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: विरोध/अन्वर्थक-निपात (but/indeed)

• एप: this (one)
• एप: Karta (Apposition/कर्ता-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्राकृत/वैदिक-रूप ‘एप’ = ‘एष’; पुंलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचन; संकेतार्थक

• न: not
• न: Sambandha (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक-निपात

• ईक्ष्यते: is seen/perceived
• ईक्ष्यते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ईक्ष् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), कर्मणि-प्रयोग (Passive), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन

Speaker

Narrator (lament/observation within Vyāsa’s narration by context)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Avimukta-Kāśī (implied)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Other inhabitants/elders (implied)

Visual Art Cues

Scene: A sky without sun and without moon—only fading constellations sinking below the horizon; people look upward in alarm, unable to tell day from night.

Characters & Entities

• Sūrya
• Candra (Moon)
• Constellations (ṛkṣa)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Time and duty are perceived through cosmic signs; when order collapses, dharmic life becomes unmoored—hence restoration of order is sacred work.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Kāśī-khaṇḍa frame glorifies Kāśī overall, but this verse concerns universal time-signs rather than a particular tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

None directly, though the verse implies disruption of kala (proper ritual timing).