Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 64

Devanagari script

श्रीसूत उवाच । युष्माकमेवं कथितं मुनीन्द्रा यन्मध्यतस्तीर्थमिदं स्थली कृतम् । यथा महीध्राः सहसा बिडौजसा विच्छिन्नपक्षा इह पेतुरुन्नताः

Transliteration

śrīsūta uvāca | yuṣmākamevaṃ kathitaṃ munīndrā yanmadhyatastīrthamidaṃ sthalī kṛtam | yathā mahīdhrāḥ sahasā biḍaujasā vicchinnapakṣā iha peturunnatāḥ

Translation

قال شري سوتا: «يا سادة الحكماء، هكذا وصفتم كيف صار هذا التيرثا في وسطه أرضًا صلبة؛ وكيف سقطت الجبال الشامخة هنا فجأةً، وقد قُطِعَت أجنحتها على يد الجبار ذي البأس».

Word by Word

• श्री-सूतः: the venerable Sūta
• श्री-सूतः: Karta (Speaker/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: श्री (प्रातिपदिक) + सूत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा (1st/प्रथमा) एकवचन; कर्मधारयः (श्रीमान् सूतः)

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √वच् (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• युष्माकम्: of you (all)
• युष्माकम्: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (6th/षष्ठी) बहुवचन; सर्वनाम

• एवम्: thus
• एवम्: Sambandha (Manner/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: प्रकारवाचक-अव्यय (thus/in this manner)

• कथितम्: told
• कथितम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: कथित (कृदन्त; √कथ् धातु)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त ‘told/said’

• मुनीन्द्राः: O lords of sages
• मुनीन्द्राः: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: मुनि + इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे सम्बोधन (8th/सम्बोधन) बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (मुनीनां इन्द्राः)

• यत्: that/which
• यत्: Sambandha (Relative connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सम्बन्धबोधक-अव्यय (relative pronoun used as indeclinable ‘that/which’)

• मध्यतः: from the middle
• मध्यतः: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: मध्य (प्रातिपदिक) + तस् (तद्धित-अव्यय)
• Form: अव्यय; तसिल्-प्रत्ययान्त (from the middle)

• तीर्थम्: the sacred ford/place
• तीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचन

• इदम्: this
• इदम्: Visheshya (Apposition/विशेष्य)
• Type: Noun
• Root: इदं (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचन; सर्वनाम

• स्थली: (into) dry land/plain
• स्थली: Karma (Object complement/कर्म-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: स्थली (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा (1st/प्रथमा) एकवचन; ‘dry land/plain’ (उपपदत्वेन)

• कृतम्: made
• कृतम्: Kriya (Result state/क्रिया)
• Type: Adjective
• Root: कृत (कृदन्त; √कृ धातु)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त; कर्मणि भावः ‘made’

• यथा: just as
• यथा: Sambandha (Comparison/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: उपमान/प्रकारवाचक-अव्यय (as/just as)

• मही-ध्राः: mountains
• मही-ध्राः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मही (प्रातिपदिक) + धर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा (1st/प्रथमा) बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (महीम् धरन्ति)

• सहसा: suddenly
• सहसा: Sambandha (Manner/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: सहसा (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (suddenly/forcibly)

• बिडौजसा: by Biḍaujas’s power
• बिडौजसा: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: बिडौजस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे तृतीया (3rd/तृतीया) एकवचन; ‘by the power of Biḍaujas’ (इन्द्र/वज्र-शक्ति इत्यर्थे)

• विच्छिन्न-पक्षाः: with wings cut off
• विच्छिन्न-पक्षाः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विच्छिन्न (कृदन्त; √छिद्) + पक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा (1st/प्रथमा) बहुवचन; बहुव्रीह्यर्थे कर्मधारय/तत्पुरुषभावः ‘whose wings are cut’

• इह: here
• इह: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (here)

• पेतुः: fell
• पेतुः: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √पत् (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपदम्

• उन्नताः: lofty
• उन्नताः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उन्नत (कृदन्त; √नम् धातु with उद्- उपसर्ग)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा (1st/प्रथमा) बहुवचन; क्त-प्रत्ययान्त ‘lofty/raised’

Speaker

Sūta

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Cakratīrtha

Type: tirtha

Skanda Dialogue

Listener: Munīndras / Ṛṣis

Visual Art Cues

Scene: Sūta addressing assembled sages; behind them a visionary tableau shows winged mountains falling, their wings severed by a mighty deity (Indra), and the tīrtha’s middle becoming land.

Characters & Entities

• Sūta
• Cakratīrtha

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇic tīrtha-māhātmya frames natural features as results of dharmic-cosmic acts, inviting reverence for the place as sacred testimony.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The passage continues the glorification and explanation of Cakratīrtha in the Setukhaṇḍa.

What ritualistic prescription is mentioned?

No prescription is stated here; it is a narrative bridge emphasizing the tīrtha’s origin-story.