Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 2

Devanagari script

एतद्विनिर्मितं तीर्थं साक्षाद्वै कुम्भयोनिना । प्रवर्तमाने कलहे पुरा वै मेरुविंध्ययोः

Transliteration

etadvinirmitaṃ tīrthaṃ sākṣādvai kumbhayoninā | pravartamāne kalahe purā vai meruviṃdhyayoḥ

Translation

هذا التيرثا المقدّس صاغه كُمبهايوَني (أغاستيا) بنفسه مباشرةً، في الأزمنة السالفة حين نشب نزاعٌ بين ميرو وفيندھيا.

Word by Word

• एतत्: this
• एतत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सर्वनाम

• विनिर्मितम्: constructed, made
• विनिर्मितम्: Karta (Subject-complement/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वि-निर्-मा (धातु) → विनिर्मित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; 'तीर्थम्' इत्यस्य विशेषणम्

• तीर्थम्: sacred ford, pilgrimage place
• तीर्थम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• साक्षात्: directly, in person
• साक्षात्: Visheshana (Qualifier/विशेषण-भाव)
• Type: Indeclinable
• Root: साक्षात् (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb: directly, in person)

• वै: indeed
• वै: Sambandha (Emphasis/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निश्चयार्थक-अव्यय (emphatic particle)

• कुम्भयोनिना: by Kumbhayoni (Agastya)
• कुम्भयोनिना: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: कुम्भ (प्रातिपदिक) + योनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः—कुम्भस्य योनि: (Agastya); करण/कर्तृवाचक-तृतीया

• प्रवर्तमाने: while occurring, arising
• प्रवर्तमाने: Adhikarana (Context/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: प्र-√वृत् (धातु) → प्रवर्तमान (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: वर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त (present active participle), पुं/नपुंसक, सप्तमी (7th), एकवचन; 'कलहे' इत्यस्य विशेषणम्

• कलहे: in the quarrel
• कलहे: Adhikarana (Context/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कलह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन

• पुरा: formerly
• पुरा: Kala (Time/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: पुरा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverb: formerly)

• वै: indeed
• वै: Sambandha (Emphasis/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निश्चयार्थक-अव्यय (emphatic particle)

• मेरुविन्ध्ययोः: of Meru and Vindhya
• मेरुविन्ध्ययोः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: मेरु (प्रातिपदिक) + विन्ध्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), द्विवचन; द्वन्द्वसमासः—मेरुश्च विन्ध्यश्च (of Meru and Vindhya)

Speaker

Sūta (continuing narration)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Agasti-tīrtha

Type: tirtha

Visual Art Cues

Scene: Agastya (Kumbhayoni) stands with kamaṇḍalu and staff, performing tapas; from his act a clear spring/pond manifests. In the distance, Meru and Vindhya appear as personified mountains in dispute, while devas watch anxiously.

Characters & Entities

• Agastya (Kumbhayoni)
• Meru
• Vindhya

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Tīrthas are presented as sanctified through the direct agency of great ṛṣis, linking geography to dharma and cosmic order.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Agasti Tīrtha, said to be directly established by Agastya (Kumbhayoni).

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit rite here; the verse provides tīrtha-prādurbhāva (origin) to ground later pilgrimage merit.