Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 42

कुशस्थली यथा काशी शूलपाणिश्च भैरवः । यथा वै मुक्तिदो राम धर्मारण्यं तथोत्तमम्

kuśasthalī yathā kāśī śūlapāṇiśca bhairavaḥ | yathā vai muktido rāma dharmāraṇyaṃ tathottamam

كما أنّ كوشَسْثَلي ككاشي، وكما أنّ شُولَپاني حاضرٌ فيها بهيئة بهايرافا؛ وكما أنّ ذلك الموضع حقًّا واهبٌ للمُكْشا، كذلك يا راما فإنّ دارمارانيا أسمى المواضع.

कुशस्थलीKuśasthalī (a place)
कुशस्थली:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootकुश (प्रातिपदिक) + स्थली (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समासः (षष्ठी/सप्तमी-सम्भाव्यः: ‘कुशानां स्थली’); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; स्थाननाम
यथाas, just as
यथा:
Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
Formअव्यय; उपमानार्थक (comparative)
काशीKāśī (Vārāṇasī)
काशी:
Upamana (Standard of comparison/उपमान)
TypeNoun
Rootकाशी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; स्थाननाम
शूलपाणिःŚūlapāṇi (Śiva, ‘one who holds a trident’)
शूलपाणिः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootशूल (प्रातिपदिक) + पाणि (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहि-समासः ‘शूलः पाणौ यस्य सः’; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; शिवस्य नाम
and
:
Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयार्थक (conjunction)
भैरवःBhairava
भैरवः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootभैरव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
यथाas
यथा:
Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
Formअव्यय; उपमानार्थक
वैindeed
वै:
Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formअव्यय; निश्चय/खल्वर्थक (emphatic particle)
मुक्तिदःgiver of liberation
मुक्तिदः:
Visheshana (Adjectival/विशेषण)
TypeAdjective
Rootमुक्ति (प्रातिपदिक) + द (प्रातिपदिक; √दा (धातु) दानार्थ)
Formतत्पुरुष-समासः (षष्ठी: ‘मुक्तेः दाता’); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम्
रामO Rāma
राम:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootराम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (8th/Vocative), एकवचन
धर्मारण्यंDharmāraṇya (forest of Dharma)
धर्मारण्यं:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootधर्म (प्रातिपदिक) + अरण्य (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समासः (षष्ठी: ‘धर्मस्य अरण्यम्’); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; स्थाननाम
तथाso, likewise
तथा:
Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय; ‘so/likewise’
उत्तमम्excellent, supreme
उत्तमम्:
Visheshana (Adjectival/विशेषण)
TypeAdjective
Rootउत्तम (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘धर्मारण्यं’ इति विशेष्यस्य विशेषणम्

Vasiṣṭha (deduced from context of instruction to Rāma)

Tirtha: Dharmāraṇya

Type: kshetra

Listener: Rāma

Scene: A hymn-like tableau: Dharmāraṇya visualized as a forest-kshetra with a shrine of Śūlapāṇi-Bhairava guarding the sacred precinct; the aura evokes Kāśī—liberation, lamps, and solemn guardianship.

K
Kuśasthalī
K
Kāśī
Ś
Śūlapāṇi (Śiva)
B
Bhairava
R
Rāma
D
Dharmāraṇya

FAQs

The Purāṇas establish hierarchies of sacred places to inspire pilgrimage; Dharmāraṇya is praised as mokṣa-bestowing like Kāśī.

Dharmāraṇya, explicitly compared with Kāśī (Vārāṇasī) and Kuśasthalī.

No specific rite is prescribed here; the verse functions as a māhātmya statement asserting the site’s liberating potency.