Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 42

Devanagari script

तयोर्द्वयोर्भूसुरवर्यपुत्रयोरेकस्त्तया हैमवतीधियार्चितः । एको महादेवधियाभिपूजितः कृतप्रणामौ ययतुस्तदाज्ञया

Transliteration

tayordvayorbhūsuravaryaputrayorekasttayā haimavatīdhiyārcitaḥ | eko mahādevadhiyābhipūjitaḥ kṛtapraṇāmau yayatustadājñayā

Translation

ومن بين ابني ذلك البراهميّ الأجلّ، عَبَدَتْ أحدهما بفكرٍ متوجّهٍ إلى هايمَفَتِي، وأكرمت الآخر بفكرٍ متعلّقٍ بماهاديفا. وبعد أن أدّيا السجود، انصرفا بأمرها.

Word by Word

• तयोः: of those two
• तयोः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), द्विवचन

• द्वयोः: of the two
• द्वयोः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: द्वि (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: संख्याशब्द, षष्ठी/सप्तमी-विभक्ति (6th/7th Gen./Loc.), द्विवचन; अत्र षष्ठी (of the two)

• भूसुरवर्यपुत्रयोः: of the two sons of the best Brahmin
• भूसुरवर्यपुत्रयोः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: भूसुर (प्रातिपदिक) + वर्य (प्रातिपदिक) + पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), द्विवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (भूसुरवर्यस्य पुत्रयोः)

• एकः: one (of them)
• एकः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• तया: by her
• तया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), एकवचन

• हैमवतीधिया: with (her) thought of Haimavatī (Pārvatī)
• हैमवतीधिया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: हैमवती (प्रातिपदिक) + धि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (हैमवत्याः धिया)

• अर्चितः: worshipped
• अर्चितः: Karta (Predicate qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Verb
• Root: अर्च् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• एकः: one (the other)
• एकः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• महादेवधिया: with thought of Mahādeva (Śiva)
• महादेवधिया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: महादेव (प्रातिपदिक) + धि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (महादेवस्य धिया)

• अभिपूजितः: honoured, duly worshipped
• अभिपूजितः: Karta (Predicate qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Verb
• Root: अभि + पूज् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• कृतप्रणामौ: having made obeisance
• कृतप्रणामौ: Karta (Subject qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कृत (प्रातिपदिक/कृ-धातोः क्त) + प्रणाम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, द्विवचन; कर्मधारय/तत्पुरुष-भावः (कृतः प्रणामः याभ्याम्)

• ययतुः: they went
• ययतुः: Kriya (Main action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: या (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), द्विवचन; परस्मैपद

• तत्: that
• तत्: Sambandha (Specifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), एकवचन; अत्र ‘तदाज्ञया’ इत्यत्र समासपूर्वपद

• आज्ञया: by (her) command
• आज्ञया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: आज्ञा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), एकवचन

Speaker

Narrator (context not provided; likely a Purāṇic narrator relating events within Brahmottarakhaṇḍa)

Visual Art Cues

Scene: Two brāhmaṇa sons stand before a patron; one is honored with Devī-bhāva (Haimavatī), the other with Śiva-bhāva (Mahādeva). After receiving worship, both bow and depart in obedience to her instruction.

Characters & Entities

• Haimavatī
• Mahādeva
• Dvija

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Inner intention (bhāva)—seeing the divine while honoring guests—sanctifies worship and service.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha is referenced in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

Honoring guests as embodiments of the divine—worshiping with Śiva/Devī-bhāva—and dismissing them respectfully after obeisance.