Mantra 8
Rishi: Vājasaneyin/Upaniṣadic attribution (Yājñavalkya lineage).
Devata: Brahman/Puruṣa as cosmic ordainer.
Chandas: Mixed; often recited with triṣṭubh-like movement though not a strict ṛgvedic triṣṭubh.
Samhita Patha (Devanagari)
स पर्य॑गाच्छु॒क्रम॑का॒यम॑व्र॒णम॑स्नावि॒रᳪ शु॒द्धमपा॑पविद्धम् । क॒विर्म॑नी॒षी प॑रि॒भूः स्व॑य॒म्भूर्या॑थातथ्य॒तोऽर्था॒न् व्य॒दधाच्छाश्व॒तीभ्य॒: समा॑भ्यः
Transliteration
sá pár(y)agāc chukrám akā́yam avráṇam asnāvíraṃ śuddhám apā́paviddham | kavír manīṣī paribhū́ḥ svayambhū́r yāthātathyató 'rthā́n vyádadhāc chāśvatī́bhyaḥ sámābhyaḥ ||
Translation
هو قد أحاط بكلِّ شيء—مضيئًا، بلا جسد، بلا جُرح، بلا أوتار، طاهرًا، غيرَ مثقوبٍ بالشرّ؛ هو الرائي (Ṛṣi)، المفكّر (Manīṣī)، المتجاوزُ لكلّ شيء، القائمُ بذاته (Svayambhū)—وقد رتّب، وفقَ حقيقةِ الأشياء، المقاصدَ ترتيبًا قويمًا لسنينَ خالدة.
Padapatha (Word Analysis)
सः । पर्यगात् । शुक्रम् । अकायम् । अव्रणम् । अस्नाविरम् । शुद्धम् । अपापविद्धम् । कविः । मनीषी । परिभूः । स्वयम्भूः । याथातथ्यतः । अर्थान् । व्यदधात् । शाश्वतीभ्यः । समाभ्यः ।
Word by Word
सःhe
सः:
कर्तृ
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
पर्यगात्went forth/attained (pervaded)
पर्यगात्:
क्रिया
TypeVerb
Root√गम् (गच्छ्) + परि- (उपसर्ग)
शुक्रम्bright, pure
शुक्रम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootशुक्र (प्रातिपदिक)
अकायम्bodiless
अकायम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootअ-काय (प्रातिपदिक; नञ्-समास)
अव्रणम्woundless, unblemished
अव्रणम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootअ-व्रण (प्रातिपदिक; नञ्-समास)
अस्नाविरम्without sinews (non-material)
अस्नाविरम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootअ-स्नाविर (प्रातिपदिक; नञ्-समास)
शुद्धम्pure
शुद्धम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootशुद्ध (प्रातिपदिक; √शुध्/शुच् से निष्पन्न विशेषण)
अपापविद्धम्not pierced/tainted by sin
अपापविद्धम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootअ-पाप-विद्ध (प्रातिपदिक; नञ् + पाप + √व्यध्/विध् ‘to pierce’ से क्त)
कविःseer, sage
कविः:
कर्तृ (विशेषणरूपेण)
TypeNoun
Rootकवि (प्रातिपदिक)
मनीषीwise, intelligent
मनीषी:
कर्तृ (विशेषणरूपेण)
TypeAdjective/Noun
Rootमनीषिन् (प्रातिपदिक)
परिभूःall-surpassing, encompassing
परिभूः:
कर्तृ (विशेषणरूपेण)
TypeNoun/Adjective
Rootपरि-√भू (धातु) → परिभू (प्रातिपदिक)
स्वयम्भूःself-existent
स्वयम्भूः:
कर्तृ (विशेषणरूपेण)
TypeNoun/Adjective
Rootस्वयम् + भू (प्रातिपदिक; समास)
याथातथ्यतःaccording to truth/reality
याथातथ्यतः:
क्रियाविशेषणम्
TypeIndeclinable
Rootयाथातथ्य (प्रातिपदिक) + तस् (तद्धित-अव्यय)
अर्थान्meanings/objects, purposes
अर्थान्:
कर्म
TypeNoun
Rootअर्थ (प्रातिपदिक)
व्यदधात्apportioned, arranged, distributed
व्यदधात्:
क्रिया
TypeVerb
Rootवि-√धा (धातु)
शाश्वतीभ्यःto/for the eternal (years/periods)
शाश्वतीभ्यः:
सम्प्रदान/अपादान (सन्दर्भानुसार)
TypeAdjective (used substantively)
Rootशाश्वती (प्रातिपदिक)
समाभ्यःto/for the years
समाभ्यः:
सम्प्रदान/अपादान (सन्दर्भानुसार)
TypeNoun
Rootसम (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
B
Brahman (Īśa)P
PuruṣaK
Kavi (Seer)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes