Mantra 4
Rishi: Yājñavalkya (traditional)
Devata: Ātman/Brahman; with Mātariśvan (Vāyu) as subsidiary figure
Chandas: Triṣṭubh (by cadence and length; often classified as triṣṭubh-like in recensional metrics)
Samhita Patha (Devanagari)
अने॑ज॒देकं॒ मन॑सो॒ जवी॑यो नैन॑द्दे॒वा आ॑प्नुव॒न् पूर्व॒मर्श॑त् । तद्धाव॑तो॒ऽन्यानत्ये॑ति॒ तिष्ठ॒त्तस्मि॑न्न॒पो मा॑त॒रिश्वा॑ दधाति
Transliteration
anéjad ékaṃ mánaso javī́yo nainad devā́ āpnuvan pū́rvam árśat | tád dhā́vato ’nyā́n atyéti tíṣṭhat tásminn apó mātáriśvā dadhāti ||
Translation
غيرُ متحرّكٍ، وهو واحدٌ؛ أسرعُ من الفكر. لم تُدركه الآلهةُ، إذ كان قد سبق. وهو قائمٌ (ساكنٌ) يسبقُ الآخرينَ الساعين؛ وفيه يضعُ مātariśvan المياهَ.
Padapatha (Word Analysis)
अनेजत् । एकम् । मनसः । जवीयः । न । एनत् । देवाः । आप्नुवन् । पूर्वम् । अर्शत् । तत् । धावतः । अन्यान् । अत्येति । तिष्ठत् । तस्मिन् । अपः । मातरिश्वा । दधाति ।
Word by Word
अनेजत्unmoving, motionless
अनेजत्:
विशेषणम् (कर्तृ/कर्म-सम्बन्धे ‘एकम्’ इत्यस्य)
TypeAdjective
Rootअनेज (प्रा॰; न-इज् ‘कम्पने’ इति धात्वर्थ-निषेधः) / अनेजत् (कृदन्त-रूपम्)
एकम्the One
एकम्:
कर्तृ (मुख्यवाक्ये विषयः) / कर्म (सन्दर्भानुसारं)
TypeAdjective
Rootएक (प्रा॰)
मनसःof the mind
मनसः:
सम्बन्ध (षष्ठी) — ‘मनसः’
TypeNoun
Rootमनस् (प्रा॰)
जवीयःswifter (than)
जवीयः:
विशेषणम् (एकम् इत्यस्य)
TypeAdjective
Rootजव (प्रा॰) → जवीयस् (तुलनात्मक-विशेषणम्)
नnot
न:
—
TypeIndeclinable
Rootन
एनत्it
एनत्:
कर्म (आप्नुवन् इत्यस्य)
TypePronoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रा॰)
देवाःthe gods
देवाः:
कर्तृ (आप्नुवन्/अर्शत् इत्यादिषु)
TypeNoun
Rootदेव (प्रा॰)
आप्नुवन्reached, attained
आप्नुवन्:
क्रिया
TypeVerb
Rootआप् (धातु; ‘प्राप्तौ’)
पूर्वम्before, formerly
पूर्वम्:
कालाधिकरण (पूर्वकाल-सूचनम्)
TypeIndeclinable (adverbial) / Adjective
Rootपूर्व (प्रा॰)
अर्शत्went, moved (towards)
अर्शत्:
क्रिया
TypeVerb
Rootऋ (धातु; ‘गत्यर्थे/ऋच्छति’)
तत्that
तत्:
विषय/कर्म (अन्वयानुसारम्)
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रा॰)
धावतःof (it) running
धावतः:
सम्बन्ध (षष्ठी) — ‘धावतः’
TypeParticiple
Rootधाव् (धातु; ‘धावने’)
अन्यान्others
अन्यान्:
कर्म (अत्येति इत्यस्य)
TypeAdjective (used substantively)
Rootअन्य (प्रा॰)
अत्येतिpasses beyond, overtakes
अत्येति:
क्रिया
TypeVerb
Rootअति + इ (धातु; ‘गत्यर्थे’)
तिष्ठत्standing, remaining
तिष्ठत्:
विशेषणम् (विषयस्य)
TypeParticiple
Rootस्था (धातु; ‘तिष्ठति’)
तस्मिन्in that
तस्मिन्:
अधिकरण (लोके/आश्रये)
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रा॰)
अपःthe waters
अपः:
कर्म (दधाति इत्यस्य)
TypeNoun
Rootअप् (प्रा॰; ‘जल’)
मातरिश्वाMātariśvan (Vāyu/Agni-messenger)
मातरिश्वा:
कर्तृ (दधाति इत्यस्य)
TypeNoun (proper)
Rootमातरिश्वन् (प्रा॰; देवविशेषः)
दधातिplaces, sets, establishes
दधाति:
क्रिया
TypeVerb
Rootधा (धातु; ‘धारणे/स्थापने’)
Entities Mentioned
Ā
Ātman/Brahman (Ekam)M
Mātariśvan (Vāyu)Ā
Āpaḥ (Waters)D
Devas (collectively)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes