Mantra 91
Rishi: Traditional riddle-verse in Vedic liturgy; specific ṛṣi not stated in the excerpt.
Devata: Yajña/Prajāpati as the riddle-bull; alternatively Vāc/Year in Brāhmaṇa mapping.
Chandas: Triṣṭubh.
Samhita Patha (Devanagari)
च॒त्वारि॒ शृङ्गा॒ त्रयो॑ अस्य॒ पादा॒ द्वे शी॒र्षे स॒प्त हस्ता॑सो अस्य । त्रिधा॑ ब॒द्धो वृ॑ष॒भो रो॑रवीति म॒हो दे॒वो मर्त्याँ॒२ आ वि॑वेश
Transliteration
catvā́ri śr̥ṅgā́ tráyo asya pā́dā dvé śī́rṣe saptá hástāso asya | tridhā́ baddhó vr̥ṣabhó roravīti mahó devó mártyāṃ ā́ viveśa
Translation
له أربعةُ قرونٍ، وثلاثةُ أقدامٍ، ورأسانِ، وسبعةُ أيدٍ. مُوثَقٌ ثلاثَ مرّاتٍ، يَخُورُ الثورُ جهارًا؛ وقد دخل الإلهُ العظيمُ في البشرِ الفانين.
Padapatha (Word Analysis)
च॒त्वारि॑ । शृङ्गा॑ । त्रयः॑ । अ॒स्य॒ । पादा॑ः । द्वे । शी॒र्षे । स॒प्त । हस्ता॑सः । अ॒स्य॒ । त्रिधा॑ । ब॒द्धः । वृष॒भः । रो॒र॒वी॒ति॒ । म॒हः । दे॒वः । मर्त्या॑न् । आ । वि॒वे॒श॒
Word by Word
चत्वारिfour
चत्वारि:
विशेषण (पादानां/शृङ्गाणां संख्याविशेषणम्)
TypeNumeral/Adjective
Rootचतुर्
शृङ्गाणिhorns
शृङ्गाणि:
कर्तृ/विषय (अस्य ... शृङ्गाणि)
TypeNoun
Rootशृङ्ग (प्रातिपदिक)
त्रयःthree
त्रयः:
विशेषण
TypeNumeral/Adjective
Rootत्रि
अस्यof him/its
अस्य:
सम्बन्ध (genitive: “of it/him”)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
पादाःfeet/quarters
पादाः:
कर्तृ/विषय
TypeNoun
Rootपाद (प्रातिपदिक)
द्वेtwo
द्वे:
विशेषण
TypeNumeral/Adjective
Rootद्वि
शीर्षेheads
शीर्षे:
कर्तृ/विषय
TypeNoun
Rootशीर्षन् (प्रातिपदिक)
सप्तseven
सप्त:
विशेषण
TypeNumeral/Adjective
Rootसप्तन्
हस्तासःhands
हस्तासः:
कर्तृ/विषय
TypeNoun
Rootहस्त (प्रातिपदिक)
अस्यof him/its
अस्य:
सम्बन्ध
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
त्रिधाin three ways / threefold
त्रिधा:
क्रियाविशेषण
TypeIndeclinable
Rootत्रिधा (प्रातिपदिक/अव्यय) < त्रि + धा
बद्धःbound, fastened
बद्धः:
कर्तृ (वृषभस्य विशेषणम्)
TypeAdjective/Participle
Rootबन्ध् (धातु) → बद्ध (कृदन्त, क्त) अथवा प्रातिपदिक 'बद्ध'
वृषभःbull
वृषभः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootवृषभ (प्रातिपदिक)
रोरवीतिroars, bellows
रोरवीति:
क्रिया (कर्तृ: वृषभः)
TypeVerb
Rootरु (धातु) / रोरव् (वैदिक-आवृत्तिरूप)
महःgreat; greatness
महः:
विशेषण/सम्बन्ध (देवस्य महत्त्वबोधक)
TypeAdjective/Noun
Rootमहत् (प्रातिपदिक) / महस् (नपुंसक)
देवःthe god
देवः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
मर्त्यान्mortals
मर्त्यान्:
कर्म
TypeNoun
Rootमर्त्य (प्रातिपदिक)
आtowards, into
आ:
क्रियाविशेषण/उपसर्ग
TypeIndeclinable (preverb)
Rootआ (उपसर्ग/अव्यय)
विवेशhas entered
विवेश:
क्रिया (कर्तृ: देवः; कर्म/अधिकरण: मर्त्यान्)
TypeVerb
Rootविश् (धातु) + वि (उपसर्ग)
Entities Mentioned
P
PrajāpatiY
Yajña (the Sacrifice)V
Vāc (Sacred Speech)S
Saṃvatsara (the Year)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes