Mantra 92
Rishi: Not explicit in excerpt; transmitted within Vājasaneyin mantra-corpus.
Devata: Ghṛta as recovered essence; Indra, Sūrya, Vena as generative agencies.
Chandas: Triṣṭubh.
Samhita Patha (Devanagari)
त्रिधा॑ हि॒तं प॒णिभि॑र्गु॒ह्यमा॑नं॒ गवि॑ दे॒वासो॑ घृ॒तमन्व॑विन्दन् । इन्द्र॒ एक॒ᳪ सूर्य॒ एकं॑ जजान वे॒नादेक॑ᳪ स्व॒धया॒ निष्ट॑तक्षुः
Transliteration
tridhā́ hitáṃ paṇíbhir gúhyamānaṃ gávi devā́so ghr̄tám ánv avindan | índra ékaṃ sū́rya ékaṃ jajāna venā́d ékaṃ svadháyā níṣṭatakṣuḥ
Translation
مُدَّخَرٌ على ثلاثةِ أوجهٍ، مُستَتِرٌ بفعلِ الـPaṇi، وفي داخلِ البقرةِ وجدَ الآلهةُ السمنَ المقدّسَ (ghṛta). إندرا واحدٌ أنجب، وسوريا واحدٌ أنجب؛ وواحدًا من ڤينا (Vena) صاغوه بالـsvadhā حتى أظهروه.
Padapatha (Word Analysis)
त्रिधा॑ । हि॒तम् । प॒णिभिः॑ । गु॒ह्यमा॑नम् । गवि॑ । दे॒वासः॑ । घृ॒तम् । अनु॑ । अ॒वि॒न्द॒न् । इन्द्रः॑ । एक॑म् । सूर्यः॑ । एक॑म् । ज॒जा॒न॒ । वे॒नात् । एक॑म् । स्व॒धया॑ । निः॒-त॒त॒क्षुः
Word by Word
त्रिधाin three ways; threefold
त्रिधा:
Adverbial (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootत्रिधा (अव्यय; त्रि + धा) अथवा त्रिधा- (प्रातिपदिक)
हिindeed; for
हि:
Discourse particle
TypeIndeclinable
Rootहि (निपात)
हितम्placed; deposited
हितम्:
Karma (of ‘hidden’)
TypeAdjective/Participle
Root√धा (धातु) → हित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
पणिभिःby the Paṇis (niggardly demons)
पणिभिः:
Kartā (agent of ‘hiding’) / Karaṇa (by the Paṇis)
TypeNoun
Rootपणि (प्रातिपदिक)
गुह्यमानम्being hidden; concealed
गुह्यमानम्:
Predicate to ‘हितम्’ (describing the object) / Karma
TypeParticiple
Root√गुह् (धातु) → गुह्यमान (वर्तमानकाले कर्मणि कृदन्त)
गविin/at the cow (i.e., in the cattle; in the cow-pen)
गवि:
Adhikaraṇa (locus) / also goal-context
TypeNoun
Rootगो (प्रातिपदिक)
देवासःthe gods
देवासः:
Kartā
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
घृतम्ghee; clarified butter
घृतम्:
Karma (object of ‘found’)
TypeNoun
Rootघृत (प्रातिपदिक)
अनुalong; after; following
अनु:
Preverb (modifies verb)
TypeIndeclinable
Rootअनु (उपसर्ग/अव्यय)
अविन्दन्they found; they discovered
अविन्दन्:
Kriyā (with देवासः as Kartā, घृतम् as Karma)
TypeVerb
Root√विद् (लभे/विन्दति) (धातु)
इन्द्रःIndra
इन्द्रः:
Kartā (of ‘generated’)
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
एकम्one
एकम्:
Karma (object 1 of ‘generated’)
TypeAdjective
Rootएक (प्रातिपदिक)
सूर्यःthe Sun (Sūrya)
सूर्यः:
Kartā (co-agent/second subject in coordination)
TypeNoun
Rootसूर्य (प्रातिपदिक)
एकम्one
एकम्:
Karma (object 2 of ‘generated’)
TypeAdjective
Rootएक (प्रातिपदिक)
जजानhe generated; begot
जजान:
Kriyā (with इन्द्रः/सूर्यः as Kartā; ‘एकम्…एकम्’ as Karma)
TypeVerb
Root√जन् (धातु)
वेनात्from Vena
वेनात्:
Apādāna (source: from Vena) / causal source
TypeNoun
Rootवेन (प्रातिपदिक)
एकम्one
एकम्:
Karma (object of ‘fashioned’)
TypeAdjective
Rootएक (प्रातिपदिक)
स्वधयाby (their) own power; by svadhā
स्वधया:
Karaṇa (instrument/means) / manner
TypeNoun
Rootस्वधा (प्रातिपदिक)
निष्टतक्षुःthey fashioned; they hewed out; they formed
निष्टतक्षुः:
Kriyā (implicit subject: देवासः / they)
TypeVerb
Rootनि + √तक्ष् (धातु)
Entities Mentioned
G
Ghṛta (Ājya)I
IndraS
SūryaV
VenaP
PaṇisG
Gauḥ (the Cow)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes