Shukla Yajur Veda — Adhyaya 12, Mantra 14
Rishi: Vedic seer-tradition for this litany is not singular in VS usage; transmitted as Yajus liturgy under Yājñavalkya redaction
Devata: Agni / Sūrya-as-Agni (haṃsa-form)
Chandas: Jagatī-like litany (mixed; to be verified metrically)
Samhita Patha (Devanagari)
ह॒ᳪसः शु॑चि॒षद्वसु॑रन्तरिक्ष॒सद्धोता॑ वेदि॒षदति॑थिर्दूरोण॒सत् । नृ॒षद्व॑र॒सदृ॑त॒सद् व्योम॒सद॒ब्जा गो॒जा ऋ॑त॒जा अ॑द्रि॒जा ऋ॒तं बृ॒हत्
Transliteration
haṃsáḥ śucíṣad vásur antárikṣasád dhótā vediṣád átithir dūróṇasát | nṛṣád varasád ṛtásad vyómasad abjā́ gojā́ ṛtajā́ adrījā́ ṛtáṃ bṛhát ||
Translation
البجعة (هَمْسَه)، المقيمة في الطُّهر؛ الحسنةُ المقيمة في الفضاء؛ الهوتَرُ المقيم على المذبح؛ والضيفُ المقيم في الدار. المقيم بين الناس، المقيم في الموضع الأسمى، المقيم في Ṛta، المقيم في السماء؛ مولودٌ من الماء، مولودٌ من البقرة، مولودٌ من Ṛta، مولودٌ من الصخر—إنه Ṛta العظيم.
Padapatha (Word Analysis)
हंसः । शुचि-षत् । वसुः । अन्तरिक्ष-षत् । होता । वेदि-षत् । अतिथिः । दूरोण-षत् । नृ-षत् । वर-षत् । ऋत-षत् । व्योम-षत् । अब्जाः । गो-जाः । ऋत-जाः । अद्रि-जाः । ऋतम् । बृहत्
Word by Word
हंसःthe Swan (sun/fire; divine bird)
हंसः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootहंस (प्रातिपदिक)
शुचिषत्sitting in/abiding in the pure (light)
शुचिषत्:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootशुचि + सद् (धातु √सद् ‘उपवेशन/स्थितिः’)
वसुःthe good/wealth; the Vasu (radiant one)
वसुः:
कर्तृ (समानााधिकरणम्)
TypeNoun
Rootवसु (प्रातिपदिक)
अन्तरिक्षसत्abiding in the mid-space (atmosphere)
अन्तरिक्षसत्:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootअन्तरिक्ष + सद् (धातु √सद्)
होताthe Hotṛ-priest / invoker
होता:
कर्तृ (समानााधिकरणम्)
TypeNoun
Rootहोतृ (प्रातिपदिक; √हु ‘यजन/आह्वान’)
वेदिषत्seated on the altar (vedi)
वेदिषत्:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootवेदि + सद् (धातु √सद्)
अतिथिःthe guest
अतिथिः:
कर्तृ (समानााधिकरणम्)
TypeNoun
Rootअतिथि (प्रातिपदिक)
दूरोणसत्dwelling in the house/home
दूरोणसत्:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootदूरोण (दूर-ओण ‘गृह/आवास’ प्रातिपदिक) + सद् (धातु √सद्)
नृषत्abiding among men
नृषत्:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootनृ + सद् (धातु √सद्)
वरसत्abiding in the best/excellent (place/state)
वरसत्:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootवर (श्रेष्ठ/वरणीय) + सद् (धातु √सद्)
ऋतसत्abiding in ṛta (cosmic order/truth)
ऋतसत्:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootऋत + सद् (धातु √सद्)
व्योमसत्abiding in the sky
व्योमसत्:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootव्योमन् + सद् (धातु √सद्)
अब्जाःwater-born ones / born from waters
अब्जाः:
कर्तृ (समानााधिकरणम्; बहुवचन-विशेषणसमूहः)
TypeNoun/Adjective
Rootअब्ज (अप् + ज ‘जलज’ प्रातिपदिक)
गोजाःcow-born / sprung from cattle (rays, riches)
गोजाः:
कर्तृ (समानााधिकरणम्)
TypeNoun/Adjective
Rootगोज (गो + ज ‘गो-जन्य’ प्रातिपदिक)
ऋतजाःborn of ṛta (truth/order-born)
ऋतजाः:
कर्तृ (समानााधिकरणम्)
TypeNoun/Adjective
Rootऋतज (ऋत + ज ‘ऋत-जन्य’ प्रातिपदिक)
अद्रिजाःrock-born / mountain-born
अद्रिजाः:
कर्तृ (समानााधिकरणम्)
TypeNoun/Adjective
Rootअद्रिज (अद्रि ‘पर्वत/शिला’ + ज ‘-ज’)
ऋतम्ṛta; truth/cosmic order
ऋतम्:
कर्म
TypeNoun
Rootऋत (प्रातिपदिक)
बृहत्great, vast
बृहत्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootबृहन्त् (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
A
Agni (as Haṃsa)S
Sūrya (Sūrya-as-Agni)Ṛ
Ṛta (cosmic order)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes