Previous Verse
Next Verse

Shiva Purana — Vayaviya Samhita, Shloka 55

सर्गविभागवर्णनम्

Classification of Creation: the Nine Sargas and the Streams of Beings

पुत्रास्तमोरजःप्राया बलिनस्ते निशाचराः । सर्पा यक्षास्तथा भूता गंधर्वाः संप्रजज्ञिरे । वयांसि पक्षतः सृष्टाः पक्षिणो वक्षसो ऽसृजत् । मुखतोजांस्तथा पार्श्वादुरगांश्च विनिर्ममे

putrāstamorajaḥprāyā balinaste niśācarāḥ | sarpā yakṣāstathā bhūtā gaṃdharvāḥ saṃprajajñire | vayāṃsi pakṣataḥ sṛṣṭāḥ pakṣiṇo vakṣaso 'sṛjat | mukhatojāṃstathā pārśvāduragāṃśca vinirmame

«إن أبناءك يغلب عليهم التَّمَس والرَّجَس—كائنات قوية تسير في الليل. وكذلك وُجدت الحيّات والياكشا والبهوتا والگندهرفا وجودًا تامًّا. وُلدت الطيور من الأجنحة، وخلق ذوي الأجنحة من الصدر. ومن الفم صاغ البشر، ومن الجانبين كوَّن أيضًا الكائنات ذات الطبيعة الأفعوانية.»

पुत्राःsons; offspring
पुत्राः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootपुत्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता/Nominative), बहुवचन
तमोरजःप्रायाःmostly of tamas and rajas
तमोरजःप्रायाः:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootतमस् (प्रातिपदिक) + रजस् (प्रातिपदिक) + प्राय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; समाहार/द्वन्द्वाङ्ग ‘तमो-रजः’ + तत्पुरुष (तमोरजः प्रायः = mostly of tamas and rajas)
बलिनःstrong
बलिनः:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootबलिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषण
तेthey
ते:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
निशाचराःnight-roamers
निशाचराः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootनिशा (प्रातिपदिक) + चर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (निशायां चरन्ति)
सर्पाःserpents
सर्पाः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootसर्प (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
यक्षाःyakṣas
यक्षाः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootयक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
तथाlikewise
तथा:
सम्बन्ध/निपात (Connector)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय (adverb/conjunction: likewise)
भूताःspirits; beings
भूताः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootभूत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
गन्धर्वाःgandharvas
गन्धर्वाः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootगन्धर्व (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
संप्रजज्ञिरेwere born; came forth
संप्रजज्ञिरे:
क्रिया (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootसम् + प्र + जन् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन, आत्मनेपद
वयांसिbirds (lit. winged creatures)
वयांसि:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootवयस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता/Nominative), बहुवचन
पक्षतःfrom the side; from the wings
पक्षतः:
अपादान (Source/अपादान)
TypeIndeclinable
Rootपक्ष (प्रातिपदिक) + तस् (तद्धित/अव्यय)
Formतसिल्-प्रत्ययान्त अव्यय (ablatival adverb): ‘from the side/wing’
सृष्टाःcreated
सृष्टाः:
विधेय (Predicate/विधेय)
TypeVerb
Rootसृज् (धातु)
Formक्त-प्रत्यय भूतकृदन्त (Past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘created’
पक्षिणःbirds
पक्षिणः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootपक्षिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता/Nominative), बहुवचन
वक्षसःfrom the chest
वक्षसः:
अपादान (Source/अपादान)
TypeNoun
Rootवक्षस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (अपादान/Ablative), एकवचन
असृजत्created; emitted
असृजत्:
क्रिया (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootसृज् (धातु)
Formलुङ्-लकार (Aorist), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
मुखतःfrom the mouth
मुखतः:
अपादान (Source/अपादान)
TypeIndeclinable
Rootमुख (प्रातिपदिक) + तस् (तद्धित/अव्यय)
Formतसिल्-प्रत्ययान्त अव्यय (ablatival adverb): ‘from the mouth’
ओजान्vigours; energies (oṃjas)
ओजान्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootओजस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म/Accusative), बहुवचन
तथाlikewise
तथा:
सम्बन्ध/निपात (Connector)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय (likewise)
पार्श्वात्from the side
पार्श्वात्:
अपादान (Source/अपादान)
TypeNoun
Rootपार्श्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (अपादान/Ablative), एकवचन
उरगान्serpents
उरगान्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootउरग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म/Accusative), बहुवचन
and
:
सम्बन्ध/निपात (Conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)
विनिर्ममेfashioned; produced
विनिर्ममे:
क्रिया (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootवि + निर् + मा (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद

Narratorial voice within the Purāṇic account (speaker not specified in the supplied excerpt)

Tattva Level: pasha

Cosmic Event: population of the cosmos with tamas/rajas-dominant classes (niśācara, bhūta, yakṣa, etc.)

Y
Yakṣas
B
Bhūtas
G
Gandharvas

FAQs

In Sāṃkhya-influenced Purāṇic idiom, tamas and rajas are guṇas (fundamental modalities of prakṛti). To say certain beings are ‘predominantly’ tamas/rajas is not merely moral judgment but a cosmological classification: it situates forms of life within a spectrum of consciousness and activity. The verse thus frames diversity of beings as expressions of the guṇas, while still remaining within a devotional worldview in which all creatures arise within a sacred, ordered creation.