Shloka 53

पार्वत्याः यात्रासंस्कारः तथा पातिव्रत्योपदेशः / Preparations for Girijā’s Auspicious Journey and the Teaching on Pātivratya

Devanagari script

ताडिता ताडितुं चेच्छेत्सा व्याघ्री वृषदंशिका । कटाक्षयति यान्यम्वै केकराक्षी तु सा भवेत्

Transliteration

tāḍitā tāḍituṃ cecchetsā vyāghrī vṛṣadaṃśikā | kaṭākṣayati yānyamvai kekarākṣī tu sā bhavet

Translation

إن كانت المرأةُ إذا ضُرِبتْ اشتهتْ أن تضربَ ردًّا، عُرِفتْ بـ«لبؤةٍ/نمرةٍ»—تعضُّ كالثور. أمّا التي ترمي بنظرةٍ جانبيةٍ إلى غير زوجها فتُسمّى حقًّا «كيكاراكشي» (ذات العينين الشاردتين/المتقاطعتين).

Word by Word

• ताडिता: having been beaten
• ताडिता: कर्ता-विशेषण (subject-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: ताड् (धातु) ; ताडित (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘सा’ इत्यस्य विशेषणम्—‘struck/beaten’

• ताडितुम्: to strike
• ताडितुम्: प्रयोजन (Purpose)
• Type: Verb
• Root: ताड् (धातु)
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्त (infinitive), अव्ययभाव; ‘to strike’

• चेत्: if
• चेत्: अव्यय-सम्बन्ध (condition marker)
• Type: Indeclinable
• Root: चेत् (अव्यय)
• Form: निपात (conditional particle)

• इच्छेत्: would desire
• इच्छेत्: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: इष् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative/विधिलिङ्), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन

• सा: she
• सा: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• व्याघ्री: a tigress
• व्याघ्री: कर्ता/फल (Resultant state as subject)
• Type: Noun
• Root: व्याघ्री (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; फलरूप-नाम (resultant form)

• वृषदंशिका: ‘vṛṣadaṃśikā’ (an epithet/name)
• वृषदंशिका: कर्ता-सम्बोधन/विशेषण (appositive epithet)
• Type: Noun
• Root: वृष-दंशिका (प्रातिपदिक; समास)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘वृषस्य दंशिका’ इति षष्ठी-तत्पुरुष (one that bites like/for a bull; name/epithet)

• कटाक्षयति: casts a sidelong glance
• कटाक्षयति: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: कटाक्षय (धातु-प्रयोगः/नामधातु)
• Form: लट् (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; ‘कटाक्षं करोति’ (to cast a sidelong glance)

• या: she who
• या: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सम्बन्धवाचक सर्वनाम

• अन्यम्: another (man/person)
• अन्यम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘(पुरुषम्)’ इति अध्याहारः

• वै: indeed
• वै: अव्यय-सम्बन्ध (particle)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निपात (emphatic particle)

• केकराक्षी: squint-eyed
• केकराक्षी: कर्ता-विशेषण (subject-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: केकर-अक्षी (प्रातिपदिक; समास)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘केकरं अक्षी यस्याः’ इति कर्मधारय (squint-eyed)

• तु: but/and
• तु: अव्यय-सम्बन्ध (particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: निपात (contrastive particle)

• सा: she
• सा: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• भवेत्: would become
• भवेत्: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

Speaker

Suta Goswami (narrating the Purāṇic discourse to the sages, within the Parvati Khanda’s didactic narration)

Shaiva Theology

Tattva Level: pashu

Shiva Form: Umāpati

Shakti Dimension

Shakti Form: Pārvatī

Role: teaching

Characters & Entities

• Parvati
• Shiva

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in the Shiva Purana?

It warns that uncontrolled reactions (retaliation) and impure attention (seeking others through suggestive glances) disturb dharma and inner purity; Shaiva discipline emphasizes mastery of impulse so the mind becomes fit for devotion to Pati (Shiva).

How does this verse relate to the worship of the Linga or Saguna Shiva?

Linga/Saguna-Shiva worship in the Shiva Purana is repeatedly linked with śauca (purity) and self-restraint; this verse frames ethical conduct as the foundation that stabilizes devotion, making external worship fruitful rather than merely ritualistic.

What ritualistic or meditative practice is suggested here?

The implied practice is restraint of speech, gaze, and reaction; as a Shaiva takeaway, steady the mind with japa of the Pañcākṣarī (“Om Namaḥ Śivāya”) and cultivate non-reactivity before performing daily Shiva-pūjā.