Rig Veda 1.56.1: Mandala 1, Sukta 56, Mantra 1

Sukta 1.56

Devata: Indra (high probability in this local sequence; exact assignment should be confirmed from RV Anukramaṇī)

Chandas: Trishtubh (probable; requires metrical verification)

Samhita Patha (Devanagari)

एष प्र पूर्वीरव तस्य चम्रिषोऽत्यो न योषामुदयंस्त भुर्वणिः । दक्षं महे पाययते हिरण्ययं रथमावृत्या हरियोगमृभ्वसम् ॥

Transliteration

eṣá prá pūrvī́r áva tásya camríṣo’tyó na yóṣām úd ayaṃsta bhurváṇiḥ | dákṣaṃ mahé pāyayate hiraṇyáyaṃ rátham āvṛ́tya hári-yogam ṛ́bhvasam ||

Translation

هذا يدفعُ قُدُمًا القوى الأولى العتيقة؛ وكالجواد ينهض من الغطاء، سريعَ الجَرْي. ويُسقي للـعظيمِ مهارةً ذهبية؛ وإذ يُديرُ العربةَ—مشدودةً إلى «الهَرِي» ذوي اللون الأشقر—يتقدّمُ بصنعةٍ مُحكَمة (ṛbhvas).

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• एषः: this (one), he
• एषः: Kartā
• Type: Pronoun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• प्र: forth, forward
• प्र: —
• Type: Indeclinable
• Root: प्र (उपसर्ग/निपात)

• पूर्वीः: former, earlier (ones)
• पूर्वीः: Karma
• Type: Adjective
• Root: पूर्व (विशेषण-प्रातिपदिक)

• अवत: protected, helped
• अवत: Kartā
• Type: Verb
• Root: अव (उपसर्ग) + अव् (धातु, रक्षण/पालन) → अवत्

• तस्य: of him/that
• तस्य: Sambandha
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• च: and
• च: —
• Type: Indeclinable
• Root: च (निपात)

• म्रिषः: the impetuous one / the vigorous (one)
• म्रिषः: Kartā
• Type: Noun
• Root: म्रिष (प्रातिपदिक; वैदिक—‘बल/उत्साह/वेग’ इत्यर्थे)

• अत्यः: a steed, horse
• अत्यः: Kartā
• Type: Noun
• Root: अत्य (प्रातिपदिक)

• न: like, as
• न: —
• Type: Indeclinable
• Root: न (उपमा-निपात)

• योषाम्: of women, of maidens
• योषाम्: Sambandha
• Type: Noun
• Root: योषा (स्त्री-प्रातिपदिक)

• उद्: up, forth
• उद्: —
• Type: Indeclinable
• Root: उद् (उपसर्ग/निपात)

• अयम्: went, came forth
• अयम्: Kartā
• Type: Verb
• Root: इ (धातु, गत्यर्थ) + अ (अorist) → अयम्

• स्त: was / is (enclitic)
• स्त: Kartā
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु, ‘to be’) → स्त (वैदिक एन्क्लिटिक/आगमिक रूप)

• भुर्वणिः: the impeller / the impetuous one
• भुर्वणिः: Kartā
• Type: Noun
• Root: भुर्वणि (प्रातिपदिक; वैदिक—‘उत्साह/वेग/प्रेरणा’ इत्यर्थे)

• दक्षम्: strength, skill, power
• दक्षम्: Karma
• Type: Noun
• Root: दक्ष (प्रातिपदिक)

• महे: to the great (one)
• महे: Sampradāna
• Type: Adjective
• Root: मह् (धातु, ‘to be great’) / महत् (विशेषण-प्रातिपदिक)

• पाययते: causes to drink, gives to drink
• पाययते: Kartā
• Type: Verb
• Root: पा (धातु, पान/पायन) + णिच् (caus.) → पाययते

• हिरण्ययम्: golden
• हिरण्ययम्: Karma
• Type: Adjective
• Root: हिरण्यय (विशेषण-प्रातिपदिक) < हिरण्य

• रथम्: chariot
• रथम्: Karma
• Type: Noun
• Root: रथ (प्रातिपदिक)

• आवृत्या: having turned/approached, having encompassed
• आवृत्या: —
• Type: Verbal indeclinable
• Root: आ + वृत् (धातु, ‘to turn/cover’) → आवृत्य (क्त्वा-प्रत्यय)

• हरियोगम्: yoking of the tawny (horses); harnessing
• हरियोगम्: Karma
• Type: Noun
• Root: हरि-योग (समास; हरि + योग)

• ऋभ्वसम्: skillful, ingenious
• ऋभ्वसम्: Karma
• Type: Adjective
• Root: ऋभ्वस (विशेषण-प्रातिपदिक; ‘कुशल/चतुर/ऋभु-स्वभाव’)