Previous Verse
Next Verse

Ramayana — Yuddha Kanda, Sarga 92, Shloka 11

युद्धकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः

Indrajit’s Fall, Rama’s Embrace, and Sushena’s Battlefield Healing

शल्यसंपीडितंशस्तंनिःश्वसन्तंतुंलक्ष्मणम् ।रामस्तुदुःखसन्तप्तंतंतुनिःश्वासपीडितम् ।।।।मूर्ध्निचैनमुपाघ्रायभूयःसंस्पृश्य च त्वरन् ।उवाचलक्ष्मणंवाक्यमाश्वास्यपुरुषर्षभः ।।।।

śalyasaṃpīḍitaṃ śastaṃ niḥśvasantaṃ tuṃ lakṣmaṇam |

rāmas tu duḥkhasantaptaṃ taṃ tu niḥśvāsapīḍitam || 6.92.11 ||

mūrdhni cainam upāghrāya bhūyaḥ saṃspṛśya ca tvaran |

uvāca lakṣmaṇaṃ vākyam āśvāsya puruṣarṣabhaḥ || 6.92.12 ||

وكان لاكشمانا مطعونًا ومُعذَّبًا بالسلاح، يلهث أنفاسًا ثقيلة. أمّا راما، فاشتدّ عليه الحزن لحاله، فقبّله ثانيةً على رأسه ولمسه مسرعًا؛ ثم إن ذلك الثور بين الرجال طمأن لاكشمانا وخاطبه بكلام.

कृतम्done
कृतम्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formकृदन्त, क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मणि (done)
परम-कल्याणम्supremely auspicious
परम-कल्याणम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootपरम (प्रातिपदिक) + कल्याण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय (परमं कल्याणम्) विशेषणम्
कर्मdeed
कर्म:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकर्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; अत्र कर्मरूपेण
दुष्कर-कर्मणाby you, doer of difficult deeds
दुष्कर-कर्मणा:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootदुष्कर (प्रातिपदिक) + कर्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, तृतीया विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहि (यस्य कर्म दुष्करम् सः)
अद्यtoday / now
अद्य:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootअद्य (अव्यय)
Formअव्यय, कालवाचक
मन्येI think
मन्ये:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootमन् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), उत्तमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपदम्
हतेwhen (he) is slain
हते:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeVerb
Rootहन् (धातु)
Formकृदन्त, क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), पुल्लिङ्ग, सप्तमी/सप्तमीसमान (Locative singular) used as सति-सप्तमी (locative absolute) with पुत्रे
पुत्रे(in) the son (being slain)
पुत्रे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootपुत्र (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, सप्तमी विभक्ति (Locative), एकवचन; सति-सप्तमी (locative absolute)
रावणम्Ravana
रावणम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootरावण (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन
निहतम्killed
निहतम्:
Karma (कर्म)
TypeVerb
Rootनि-हन् (धातु)
Formकृदन्त, क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), पुल्लिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; रावणम् इति पदस्य विशेषणम्
युधिin battle
युधि:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootयुध्/युध् (प्रातिपदिक: युद्ध)
Formस्त्रीलिङ्ग (युध्), सप्तमी विभक्ति (Locative), एकवचन

Lakshmana, a bull among men, body tormented by arrows, immersed in pain, breathing heavily. Rama stroking him, restoring his confidence, quickly spoke as follows.

R
Rāma
L
Lakṣmaṇa

FAQs

Dharma is active compassion: reassurance and care are duties, especially toward those harmed while serving righteousness.

Lakṣmaṇa is badly wounded and struggling to breathe; Rāma comforts him and prepares to speak.

Rāma’s protective leadership and Lakṣmaṇa’s endurance under suffering.