Ramayana — Sundara Kanda, Sarga 51, Shloka 43

हनूमदुपदेशः रावणस्य च कोपः

Hanuman’s Counsel to Ravana and Ravana’s Wrath

Devanagari script

सर्वलोकेश्वरस्यैवं कृत्वा विप्रियमुत्तमम्।रामस्य राजसिंहस्य दुर्लभं तव जीवितम्।।।।

Transliteration

sarvalokeśvarasyaivaṃ kṛtvā vipriyam uttamam |

rāmasya rājasiṃhasya durlabhaṃ tava jīvitam ||

Translation

إذ قد اقترفتَ بهذه الصورة إساءةً عظيمةً إلى راما—ربِّ العوالم كلِّها، أسدِ الملوك—فإن حياتك ستغدو عسيرةَ الحفظ.

Word by Word

• ब्रह्मा: Brahma
• ब्रह्मा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन्/ब्रह्मा (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• स्वयम्भूः: the self-born
• स्वयम्भूः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Noun
• Root: स्वयम् + भू (धातु) → स्वयम्भू (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाव-समास: स्वयम् + भू; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ब्रह्मा इत्यस्य विशेषणम्

• चतुराननः: the four-faced one
• चतुराननः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Noun
• Root: चतुर् + आनन (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहि: ‘चत्वारि आननानि यस्य सः’ (four-faced); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ब्रह्मा इत्यस्य विशेषणम्

• वा: or/even
• वा: Nipata (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: विकल्पार्थक-अव्यय (disjunctive particle: or/even)

• रुद्रः: Rudra
• रुद्रः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रुद्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• त्रिणेत्रः: the three-eyed
• त्रिणेत्रः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Noun
• Root: त्रि + नेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहि: ‘त्रीणि नेत्राणि यस्य सः’ (three-eyed); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; रुद्रः इत्यस्य विशेषणम्

• त्रिपुरान्तकः: destroyer of Tripura
• त्रिपुरान्तकः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Noun
• Root: त्रिपुर + अन्तक (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष: ‘त्रिपुरस्य अन्तकः’ (destroyer of Tripura); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; रुद्रः इत्यस्य विशेषणम्

• वा: or/even
• वा: Nipata (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: विकल्पार्थक-अव्यय (or/even)

• इन्द्रः: Indra
• इन्द्रः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• महेन्द्रः: Mahendra
• महेन्द्रः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Noun
• Root: महा + इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय: ‘महान् इन्द्रः’ (great Indra); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; इन्द्रः इत्यस्य विशेषणम्

• सुरनायकः: leader of the gods
• सुरनायकः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Noun
• Root: सुर + नायक (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष: ‘सुराणां नायकः’ (leader of the gods); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; इन्द्रः इत्यस्य विशेषणम्

• वा: or/even
• वा: Nipata (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: विकल्पार्थक-अव्यय (or/even)

• त्रातुम्: to save
• त्रातुम्: Prayojana (प्रयोजन)
• Type: Verb
• Root: त्रा (धातु)
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्त (Infinitive), ‘to save’

• न: not
• न: Pratishedha (प्रतिषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक-अव्यय (negation)

• शक्ताः: able
• शक्ताः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शक्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ब्रह्मा/रुद्र/इन्द्र इत्यादीनां समाहारस्य विशेषणम्

• युधि: in battle
• युधि: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: युध् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन (युध्-शब्दः); ‘in battle’

• राम: by Rama
• राम: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: समासाङ्ग (member in compound; agent in genitive sense)

• वध्यम्: one who is to be slain
• वध्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: वध्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘to be slain’ (gerundive sense as adjective)

• रामवध्यम्: (one) destined to be slain by Rama
• रामवध्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: राम + वध्य (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष (agent-relation): ‘रामेण वध्यः’ (to be slain by Rama); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

Context

"Rama is the supreme lord of all worlds, a lion among kings. Having pained him it is very difficult for you to sustain your life after offending him to this extent.

Characters & Entities

• Rāma

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Adharma against the righteous sovereign brings inevitable consequence; the verse teaches accountability—wrong done to the innocent (Sītā) and to dharma’s guardian (Rāma) rebounds upon the wrongdoer.

What is the narrative situation?

Hanumān intensifies the warning: Rāvaṇa’s offence is not minor but a ‘great wrong’ against Rāma, making Rāvaṇa’s survival unlikely.

Which character virtue is emphasized?

Rāma’s majesty as a just king (rāja-siṃha) and moral authority (sarvalokeśvara), implying his duty to punish adharma.