Shloka 52

पूर्वदिशि सीतामार्गण-नियोगः

Deployment to the Eastern Quarter for the Search of Sita

Devanagari script

त्रिशिराः काञ्चनः केतुस्तालस्तस्य महात्मनः।।4.40.52।।स्थापितः पर्वतस्याग्रे विराजति सवेदिकः।

Transliteration

triśirāḥ kāñcanaḥ ketus tālas tasya mahātmanaḥ | sthāpitaḥ parvatasyāgre virājati savedikaḥ ||

Translation

وعلى ذروة ذلك الجبل يلمع، مُقامًا على مذبح، لواءُ ذلك العظيم النفس: رايةٌ من ذهب على هيئة نخلة، ذاتُ ثلاثِ قممٍ.

Word by Word

• पूर्वस्याम्: in the eastern
• पूर्वस्याम्: अधिकरण (Adhikaraṇa)
• Type: Adjective
• Root: पूर्व (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन (loc sg); विशेषण

• दिशि: direction
• दिशि: अधिकरण (Adhikaraṇa)
• Type: Noun
• Root: दिश् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन (loc sg)

• निर्माणम्: construction; arrangement
• निर्माणम्: कर्म (Karma/object)
• Type: Noun
• Root: निर्माण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• कृतम्: made
• कृतम्: कर्म (Karma/object predicate)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: कृ-धातोः क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (PPP); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• तत्: that
• तत्: कर्म (Karma/object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• त्रिदशेश्वरैः: by the lords of the gods
• त्रिदशेश्वरैः: करण (Karaṇa/agent-instrument; ‘by’)
• Type: Noun
• Root: त्रिदश-ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष (षष्ठी-तत्पुरुष: त्रिदशानाम् ईश्वराः); पुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन (instr pl)

• ततः: then; beyond that
• ततः: क्रम (sequence marker)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb) क्रम/अपादानार्थ

• परम्: further
• परम्: क्रम (sequence marker)
• Type: Indeclinable
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययवत् प्रयोग (adverbial accusative) ‘further/beyond’

• हेममयः: made of gold
• हेममयः: कर्ता (Kartā qualifier)
• Type: Adjective
• Root: हेम-मय (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष (मयट्-प्रत्ययार्थ: हेमेन मयः); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

• श्रीमान्: splendid
• श्रीमान्: कर्ता (Kartā qualifier)
• Type: Adjective
• Root: श्रीमत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

• उदयपर्वतः: Udaya mountain
• उदयपर्वतः: कर्ता (Kartā/subject)
• Type: Noun
• Root: उदय-पर्वत (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष (षष्ठी/कर्मधारय: उदयस्य पर्वतः); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• तस्य: of it
• तस्य: सम्बन्ध (genitive relation)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी, एकवचन

• कोटिः: peak; edge
• कोटिः: कर्ता (Kartā/subject)
• Type: Noun
• Root: कोटि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (nom sg)

• दिवम्: sky
• दिवम्: कर्म (Karma/object)
• Type: Noun
• Root: दिव्/द्यौस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, द्वितीया, एकवचन (acc sg)

• स्पृष्ट्वा: having touched
• स्पृष्ट्वा: पूर्वकाल (prior action)
• Type: Verb
• Root: स्पृश् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययभाव (gerund)

• शतयोजनम्: a hundred yojanas
• शतयोजनम्: परिमाण (measure)
• Type: Adjective
• Root: शत-योजन (प्रातिपदिक)
• Form: द्विगु (शतं योजनानि = hundred yojanas); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; परिमाणविशेषण

• आयता: extended; long
• आयता: कर्ता (Kartā qualifier)
• Type: Adjective
• Root: आ-यम् (धातु)
• Form: आ+यम्-धातोः क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त ‘extended’; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कोटिः इति विशेषण

• जातरूपमयी: made of gold
• जातरूपमयी: कर्ता (Kartā qualifier)
• Type: Adjective
• Root: जातरूप-मय (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष (मयट्-प्रत्ययार्थ: जातरूपेण मयी); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

• दिव्या: divine
• दिव्या: कर्ता (Kartā qualifier)
• Type: Adjective
• Root: दिव्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

• विराजति: shines
• विराजति: क्रिया (verbal predicate)
• Type: Verb
• Root: वि-राज् (धातु)
• Form: लट्, प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम

• सवेदिका: altar/platform (with a vedi)
• सवेदिका: कर्ता (Kartā/subject)
• Type: Noun
• Root: स-वेदीका (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष (सह-समास: वेदिकया सह); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

Context

'O monkeys on top of the mountain you will see Ananta, a thousandhooded serpent seated, as bright as the Moon, robed in blue, with large eyes like lotus petals bearing the load of the earth, and revered by all beings.

Characters & Entities

• Ananta (implied by tasya)
• Ketu (banner/standard)
• Tāla (palm-tree emblem)
• Vedikā (altar/platform)
• Parvata (mountain)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma includes honoring sacred signs and institutions: the altar and banner signify ordered reverence rather than chaos in encountering power.

What is the narrative situation?

Sugriva continues describing what the vanaras will observe in the region—Ananta’s emblematic standard on the mountain.

Which character virtue is emphasized?

Respect for sacred markers—recognizing symbols that represent guardianship and stability.