Shloka 43

वर्षावर्णनम्

The Monsoon Description and Rama’s Counsel on Timing

Devanagari script

मत्ता गजेन्द्रा मुदिता गवेन्द्रावनेषु विश्रान्ततरा मृगेन्द्रा।रम्या नगेन्द्रा निभृता नरेन्द्राःप्रक्रीडितो वारिधरैस्सुरेन्द्रः।।

Transliteration

mattā gajendrā muditā gavendrāvaneṣu viśrāntatarā mṛgendrā | ramyā nagendrā nibhṛtā narendrāḥ prakrīḍito vāridharaiḥ surendraḥ ||

Translation

في الغاباتِ تهيمُ فحولُ الفيلةِ سُكرى بالشبق، وتفرحُ الثيرانُ الجبّارة؛ وملوكُ السباعِ يستريحون في سكينة. وتبدو الجبالُ العظامُ بهيّة، ويلزمُ ملوكُ الناسِ الهدوءَ في مقامِ الراحة؛ بينما إندرا، سيّدُ الآلهة، كأنّه يلهو بين السحبِ الحاملةِ للمطر.

Word by Word

• मत्ताः: intoxicated
• मत्ताः: Karta-anvayi (कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मत्त (प्रातिपदिक; from मद् धातु → क्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; agrees with गजेन्द्राः

• गजेन्द्राः: lordly elephants
• गजेन्द्राः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गज (प्रातिपदिक) + इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• मुदिताः: joyful
• मुदिताः: Karta-anvayi (कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मुद् (धातु) → मुदित (कृदन्त, क्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; agrees with गवेन्द्राः

• गवेन्द्राः: bulls (lords among cattle)
• गवेन्द्राः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गो (प्रातिपदिक) + इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• वनेषु: in forests
• वनेषु: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, बहुवचन

• विश्रान्ततराः: more at rest
• विश्रान्ततराः: Karta-anvayi (कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वि + श्रम् (धातु) → विश्रान्त (कृदन्त, क्त) + तर (तद्धित comparative)
• Form: क्तान्त + तर-प्रत्यय (comparative); पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; agrees with मृगेन्द्राः

• मृगेन्द्राः: lions (lords of beasts)
• मृगेन्द्राः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मृग (प्रातिपदिक) + इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• रम्याः: beautiful
• रम्याः: Karta-anvayi (कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: रम्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; agrees with नगेन्द्राः

• नगेन्द्राः: great mountains
• नगेन्द्राः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नग (प्रातिपदिक) + इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• निभृताः: still/quiet
• निभृताः: Karta-anvayi (कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: नि + भृ (धातु) → निभृत (कृदन्त, क्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; agrees with नरेन्द्राः

• नरेन्द्राः: kings
• नरेन्द्राः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नर (प्रातिपदिक) + इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• प्रक्रीडितः: sporting/playing
• प्रक्रीडितः: Karta-anvayi (कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्र + क्रीड् (धातु) → प्रक्रीडित (कृदन्त, क्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; agrees with सुरेन्द्रः

• वारिधरैः: with clouds
• वारिधरैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: वारिधर (प्रातिपदिक; वारि + धर)
• Form: तत्पुरुष-समास; पुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन

• सुरेन्द्रः: lord of gods (Indra)
• सुरेन्द्रः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सुर (प्रातिपदिक) + इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

Context

'Intoxicated elephants roam the forest. Mighty bulls rejoice. Kings of beasts (lions) lounge. Mountains look beautiful. Kings relax. While Indra, lord of the gods, sports with clouds.

Characters & Entities

• Indra

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

It highlights harmony with ṛtu (seasonal order): beings rest or rejoice according to nature’s rhythm, suggesting dharma as living in alignment with cosmic and social order rather than forcing action at the wrong time.

What is the narrative situation?

A monsoon-season tableau in Kishkindha, where the poem pauses to depict how rain changes forests, mountains, and the mood of living beings.

Which character virtue is emphasized?

Restraint and timely repose (nibhṛtatā/viśrānti): knowing when to be still is presented as a kind of disciplined order.