HomeRamayanaBala KandaSarga 65Shloka 5
Previous Verse
Next Verse

Ramayana — Bala Kanda, Sarga 65, Shloka 5

विश्वामित्रस्य ब्राह्मर्षित्वप्राप्तिः

Viśvāmitra Attains Brahmarṣi Status

तस्य वर्षसहस्रस्य व्रते पूर्णे महाव्रत:।।1.65.4।।भोक्तुमारब्धवानन्नं तस्मिन् काले रघूत्तम। इन्द्रो द्विजातिर्भूत्वा तं सिद्धमन्नमयाचत।।1.65.5।।

tasya varṣasahasrasya vrate pūrṇe mahāvrataḥ || (1.65.4)

bhoktum ārabdhavān annaṃ tasmin kāle raghūttama |

indro dvijātir bhūtvā taṃ siddham annam ayācata || (1.65.5)

يا خيرَ آلِ رَغهو، لمّا اكتمل نذرُه ألفَ سنةٍ، شرعَ ذلك العظيمُ في الوفاء بالنذور أن يتناول الطعامَ المُعَدَّ؛ وفي تلك اللحظة جاء إندرا متنكّرًا في هيئةِ براهمنٍ، يسألُه صدقةَ ذلك الطعامِ الجاهز.

तस्मैto him
तस्मै:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, चतुर्थी (सम्प्रदान), एकवचन
दत्वाhaving given
दत्वा:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootदा (धातु)
Formक्त्वान्त अव्ययकृदन्त (gerund); ‘having given’
तदाthen
तदा:
Kāla (काल)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (temporal adverb: then)
सिद्धम्prepared
सिद्धम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootसिद्ध (प्रातिपदिक)
Formक्त-प्रत्ययान्त; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifying सर्वम्/अन्नम्)
सर्वम्all (of it)
सर्वम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन; विशेषण
विप्रायto the brāhmaṇa
विप्राय:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootविप्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, चतुर्थी (सम्प्रदान), एकवचन
निश्चितःdetermined
निश्चितः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootनिश्चित (प्रातिपदिक) < नि-√चि (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (firmly resolved)
निश्शेषितेwhen completely finished
निश्शेषिते:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootनिःशेषित (प्रातिपदिक) < नि-शेष (प्रातिपदिक)
Formक्त-प्रत्ययान्त; नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन; locative absolute with अन्ने (when fully consumed)
अन्नेin the food (when food was gone)
अन्ने:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootअन्न (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन
भगवान्the venerable one
भगवान्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभगवत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता), एकवचन
अभुक्तःwithout eating
अभुक्तः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootअ-भुक्त (प्रातिपदिक) < भुज् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नञ्-समास/निषेध (uneaten)
एवindeed
एव:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारण (particle: indeed/just)
महातपाःthe great ascetic
महातपाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमहातपस् (प्रातिपदिक) = महा + तपस्
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता), एकवचन; बहुव्रीहि-समास (one whose austerity is great)
not
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-अव्यय
किञ्चित्anything
किञ्चित्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकिञ्चित् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन; अनिश्चित-परिमाण (anything/a little)
अवदत्said/uttered
अवदत्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootवद् (धातु)
Formलङ् (अनद्यतनभूत/Imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
विप्रम्to the brāhmaṇa (him)
विप्रम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootविप्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन
मौनव्रतम्vow of silence
मौनव्रतम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमौनव्रत (प्रातिपदिक) = मौन + व्रत
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन; तत्पुरुष-समास
उपस्थितःhaving undertaken/adopted
उपस्थितः:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootउप-स्था (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past active/PPP in sense ‘having undertaken’); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अथthen
अथ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय; अनुक्रमसूचक (then)
वर्षसहस्रम्a thousand years
वर्षसहस्रम्:
Kāla (काल)
TypeNoun
Rootवर्षसहस्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (काल-अत्यन्तसंयोग), एकवचन; ‘for a thousand years’
वैindeed
वै:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formअव्यय; निश्चय/प्रसिद्धि (particle: indeed)
not
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-अव्यय
उच्छ्वसन्breathing
उच्छ्वसन्:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootउद्-श्वस् (धातु)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present active participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘breathing’ (negated)
मुनिपुङ्गवःbest of sages
मुनिपुङ्गवः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमुनिपुङ्गव (प्रातिपदिक) = मुनि + पुङ्गव
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता), एकवचन; तत्पुरुष-समास (bull among sages)

O Best of Raghus dynasty (Rama) when the thousandyearold vow was over (Viswamitra) the great practitioner of vows began to partake cooked rice. At this moment Indra assumed the guise of a brahmin and asked him for the rice (he was going to eat).

V
Viśvāmitra
R
Rāma
I
Indra

FAQs

Dharma is framed as unwavering commitment to vows and to charitable duty even when it conflicts with immediate self-interest.

This verse repeats the setup: Indra approaches in disguise at the instant Viśvāmitra is about to eat after long austerity.

Moral resilience—preparing the listener for Viśvāmitra’s forthcoming act of self-denial and truthful giving.