Previous Verse
Next Verse

Shloka 9

भरतागमनशङ्कानिवारणम् / Dispelling Suspicion about Bharata’s Arrival

Chitrakuta Encampment

मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः।मम प्राणात्प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन्।।।।श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम्।जानक्यासहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ।।।।स्नेहेनाऽक्रान्तहृदय श्शोकेनाकुलितेन्द्रियः।द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथाऽगतः।।।।

manye 'ham āgato 'yodhyāṃ bharato bhrātṛvatsalaḥ |

mama prāṇāt priyataro kuladharmam anusmaran ||

śrutvā pravrājitaṃ māṃ hi jaṭāvalkaladhāriṇam |

jānakyāsahitaṃ vīra tvayā ca puruṣarṣabha ||

snehena ākrāntahṛdayaḥ śokenākulitaindriyaḥ |

draṣṭum abhyāgato hy eṣa bharato nānyathāgataḥ ||

أيها البطل، يا خيرَ الرجال، أرى أن بهاراتا—المحبَّ لإخوته، والأعزَّ إليّ من الحياة—قد أتى من أيودهيا، مستحضرًا دهرما السلالة. فلما سمع بنفيي، وأنا ذو شعرٍ معقودٍ متلبّدٍ ولابسٌ لحاءَ الشجر، ومعي جانكي ومعك يا أسدَ الرجال، غلب الحبُّ على قلبه واضطربت حواسُّه بالحزن؛ فجاء ليراني، ولم يأتِ لغير ذلك.

मन्येI think
मन्ये:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootमन् (धातु)
Formलट्-लकार, उत्तम-पुरुष, एकवचन; Present indicative 1sg; आत्मनेपद
अहम्I
अहम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formप्रथमा-विभक्ति, एकवचन; Nominative singular
आगतःhas come/returned
आगतः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootआ-गम् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; agrees with भरतः
अयोध्याम्to Ayodhya
अयोध्याम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअयोध्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; Accusative singular (goal)
भरतःBharata
भरतः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभरत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; Nominative singular
भ्रातृवत्सलःfond of his brothers
भ्रातृवत्सलः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootभ्रातृ (प्रातिपदिक) + वत्सल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; Tatpurusha = 'affectionate to brothers'; विशेषण of भरतः
ममmy
मम:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-विभक्ति, एकवचन; Genitive singular
प्राणात्than (my) life
प्राणात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootप्राण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन; Ablative singular; comparative sense 'dearer than life'
प्रियतरःdearer
प्रियतरः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्रिय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तरप्-प्रत्यय (comparative) = dearer; विशेषण of भरतः
कुलधर्मम्family duty
कुलधर्मम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकुल (प्रातिपदिक) + धर्म (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; Accusative singular; object of अनुस्मरन्
अनुस्मरन्remembering
अनुस्मरन्:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootअनु-स्मृ (धातु)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमान-कृदन्त (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; agrees with भरतः
श्रुत्वाhaving heard
श्रुत्वा:
Purvakala (पूर्वकाल)
TypeVerb
Rootश्रु (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययभाव (gerund); = having heard
प्रव्राजितम्exiled
प्रव्राजितम्:
Karma (कर्म)
TypeVerb
Rootप्र-√व्रज् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past participle), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; qualifies माम् (me) as object of श्रुत्वा
माम्me
माम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formद्वितीया-विभक्ति, एकवचन; Accusative singular
हिindeed
हि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (emphatic particle)
जटावल्कलधारिणम्wearing matted locks and bark
जटावल्कलधारिणम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootजटा (प्रातिपदिक) + वल्कल (प्रातिपदिक) + धारिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; Tatpurusha (multiple members) = 'wearing matted hair and bark-garments'; qualifies माम्
जानक्याwith Janaki
जानक्या:
Saha (सह/सहकारक)
TypeNoun
Rootजानकी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; Instrumental singular (with)
सहितम्accompanied
सहितम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसहित (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; agrees with माम्; = accompanied
वीरO hero
वीर:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootवीर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन; Vocative
त्वयाwith you
त्वया:
Saha (सह/सहकारक)
TypeNoun
Rootत्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formतृतीया-विभक्ति, एकवचन; Instrumental singular (with)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
पुरुषर्षभO best of men
पुरुषर्षभ:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक) + ऋषभ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन; Tatpurusha = 'bull among men'
स्नेहेनwith affection
स्नेहेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootस्नेह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; Instrumental singular
आक्रान्तहृदयःwith heart overcome
आक्रान्तहृदयः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootआ-क्रम् (धातु) + हृदय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्त-प्रत्यय (आक्रान्त) + हृदय; Tatpurusha = 'whose heart is seized/overcome'; agrees with भरतः
शोकेनby grief
शोकेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootशोक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; Instrumental singular
आकुलितेन्द्रियःwith agitated senses
आकुलितेन्द्रियः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootआ-कुल् (धातु) + इन्द्रिय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्त-प्रत्यय (आकुलित) + इन्द्रिय; = whose senses are agitated; agrees with भरतः
द्रष्टुम्to see
द्रष्टुम्:
Prayojana (प्रयोजन)
TypeVerb
Rootदृश् (धातु)
Formतुमुन्-प्रत्ययान्त (infinitive); = to see
अभ्यागतःhas come near/arrived
अभ्यागतः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootअभि-आ-गम् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; agrees with एष भरतः
हिindeed
हि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (emphasis)
एषःthis (man)
एषः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; Nominative singular
भरतःBharata
भरतः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभरत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; apposition to एषः
not
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-अव्यय
अन्यथाotherwise
अन्यथा:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootअन्यथा (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (adverb) = otherwise
आगतःhas come
आगतः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootआ-गम् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; with न = has not come

O gentle Lakshmana, lordship of this earth with the sea as its garment is not difficult to obtain (for me). But I do not desire even Indrahood by unrighteous means.

R
Rāma
L
Lakṣmaṇa
B
Bharata
Ś
Śatrughna (implied in brotherhood context)
A
Ayodhyā
J
Jānakī (Sītā)
J
jaṭā
V
valkala

FAQs

Kuladharma and brotherly duty motivate righteous action: Bharata’s journey is framed as devotion and grief-driven concern, not political ambition.

Rāma interprets Bharata’s approach as an affectionate visit after learning of Rāma’s exile with Sītā and Lakṣmaṇa.

Bharata’s fraternal loyalty and dharmic disposition—he acts from love and adherence to lineage duty.