Valmiki Ramayana 2.92.33 — Ayodhya Kanda, Sarga 92, Shloka 33

भरद्वाजाश्रमात् चित्रकूटमार्गनिर्देशः

Directions from Bharadvaja’s Hermitage to Chitrakuta

Devanagari script

गजकन्या गजाश्चैव हेमकक्ष्याः पताकिनः। जीमूता इव घर्मान्ते सघोषास्सम्प्रतस्थिरे।।2.92.33।।

Transliteration

gaja-kanyā gajāś caiva hema-kakṣyāḥ patākinaḥ | jīmūtā iva gharmānte sa-ghoṣāḥ sampratasthire || 2.92.33 ||

Translation

إناثُ الفيلة وذكورُها سواءً—مُحَلَّاةٌ بأحزمةٍ من ذهبٍ ورافعةٌ للرايات—انطلقتْ بصوتٍ مدوٍّ، كغيومِ الرعدِ حين تتكاثفُ في أواخرِ القيظ.

Word by Word

• गजकन्याः: female elephants
• गजकन्याः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: गज (प्रातिपदिक) + कन्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; तत्पुरुषः (गजानां कन्याः/गज-स्त्रियः)

• गजाः: male elephants
• गजाः: कर्ता (Karta/Subject; coordinated)
• Type: Noun
• Root: गज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• च: and
• च: समुच्चय (Coordinator)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• एव: also/indeed
• एव: अवधारण (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारण-अव्यय (emphasis)

• हेमकक्ष्याः: with golden girths
• हेमकक्ष्याः: विशेषण (Qualifier of elephants)
• Type: Adjective
• Root: हेम (प्रातिपदिक) + कक्ष्या (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; तत्पुरुषः (हेमस्य कक्ष्या येषाम्/हेम-कक्ष्यायुक्ताः)

• पताकिनः: bearing pennants
• पताकिनः: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: पताकिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; ‘गजाः/गजकन्याः’ इति विशेषण

• जीमूताः: clouds
• जीमूताः: उपमान (Upamāna/Standard of simile)
• Type: Noun
• Root: जीमूत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; उपमान (standard of comparison)

• इव: like
• इव: उपमा-सूचक (Simile marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमा-वाचक अव्यय (simile particle)

• घर्मान्ते: at the end of summer
• घर्मान्ते: अधिकरण (Adhikaraṇa/Location-time)
• Type: Noun
• Root: घर्मान्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन; तत्पुरुषः (घर्मस्य अन्ते)

• सघोषाः: with loud sounds
• सघोषाः: विशेषण (Qualifier of subject)
• Type: Adjective
• Root: स (उपसर्ग/प्रातिपदिक) + घोष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; तत्पुरुषः (घोषेण सह)

• सम्प्रतस्थिरे: set forth/departed
• सम्प्रतस्थिरे: क्रिया (Main verb)
• Type: Verb
• Root: सम् + प्र + स्था (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन; आत्मनेपद

Context

The women headed by Kausalya, eager to see Rama, proceeded delightfully in distinguished carriages.

Characters & Entities

• elephants (gaja)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is implicit as legitimate royal order: regulated strength used in pursuit of a rightful mission rather than chaos or personal aggression.

What is the narrative situation?

The elephant corps—decorated and audible—moves out as part of Bharata’s traveling force.

Which character virtue is emphasized?

Collective resolve and organized power directed toward duty.