Valmiki Ramayana 2.49.6 — Ayodhya Kanda, Sarga 49, Shloka 6

एकोनपञ्चाशः सर्गः (Sarga 49): Rāma’s Night Journey Beyond Kosala and the Charioteer Address

Devanagari script

राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमागतम्।।2.49.4।।हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी।तीक्ष्णा सम्भिन्नमर्यादा तीक्ष्णकर्मणि वर्तते।।2.49.5।।या पुत्रमीदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम्।वनवासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम्।।2.49.6।।

Transliteration

yā putram īdṛśaṃ rājñaḥ pravāsayati dhārmikam |

vanavāse mahāprājñaṃ sānukrośaṃ jitendriyam ||

Translation

«هي التي تدفع ابنَ الملك إلى المنفى—ذلك الرجل: بارٌّ، عظيمُ الحكمة، رحيمٌ، كابحٌ لحواسّه—وترسله ليسكنَ الغابة.»

Word by Word

• राजानम्: the king
• राजानम्: कर्म (object of implied भाव/उद्गारः “धिक्”)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन (masc; accusative; singular)

• धिक्: fie! shame on!
• धिक्: सम्बोधन/भावप्रकाशक (interjection expressing censure)
• Type: Indeclinable
• Root: धिक् (अव्यय)
• Form: निन्दार्थक-अव्यय/उद्गार (indeclinable interjection of censure)

• दशरथम्: Daśaratha
• दशरथम्: कर्म (object of “धिक्”)
• Type: Noun
• Root: दशरथ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन (masc; accusative; singular)

• कामस्य: of desire/passion
• कामस्य: सम्बन्ध (genitive relation: “of passion/desire”)
• Type: Noun
• Root: काम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी-विभक्ति; एकवचन (masc; genitive; singular)

• वशम्: control, sway
• वशम्: कर्म (object with गत्यर्थ/प्राप्त्यर्थ “आगत”)
• Type: Noun
• Root: वश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन (masc; accusative; singular)

• आगतम्: having come under (the sway)
• आगतम्: विशेषण (qualifier of the censured person)
• Type: Adjective
• Root: आ + √गम् (धातु) → आगत (कृदन्त, क्त-प्रत्यय)
• Form: भूतकृदन्त (क्त); नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन; विशेषणम् (past participle; neut; acc; sg; adjectival to दशरथम्/राजानम् by sense: ‘having come under’)

• हा: alas!
• हा: भावप्रकाशक (interjection expressing lament)
• Type: Indeclinable
• Root: हा (अव्यय)
• Form: शोक/खेदार्थक उद्गार (interjection of grief/pity)

• नृशंसा: cruel, wicked
• नृशंसा: कर्तृ (as qualifier of subject “कैकेयी”)
• Type: Adjective
• Root: नृशंस (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन (fem; nominative; singular); विशेषणम् (qualifying कैकेयी)

• अद्य: today/now
• अद्य: कालाधिकरण (time adjunct)
• Type: Indeclinable
• Root: अद्य (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (temporal adverb)

• कैकेयी: Kaikeyī
• कैकेयी: कर्तृ (subject of वर्तते / (and relative clause) प्रवासयति)
• Type: Noun
• Root: कैकेयी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन (fem; nominative; singular)

• पापा: sinful, evil
• पापा: कर्तृ (as qualifier of subject)
• Type: Adjective
• Root: पाप (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन (fem; nominative; singular); विशेषणम् (qualifying कैकेयी)

• पापानुबन्धिनी: one bound to/committed to sin
• पापानुबन्धिनी: कर्तृ (as qualifier of subject)
• Type: Adjective
• Root: पाप + अनुबन्धिन् (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुषः; स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन (genitive tatpurusha: ‘having attachment/connection to sin’; fem; nom; sg); विशेषणम् (qualifying कैकेयी)

• तीक्ष्णा: harsh, cruel
• तीक्ष्णा: कर्तृ (as qualifier of subject)
• Type: Adjective
• Root: तीक्ष्ण (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन (fem; nominative; singular); विशेषणम् (qualifying कैकेयी)

• सम्भिन्नमर्यादा: one who has broken all propriety/limits
• सम्भिन्नमर्यादा: कर्तृ (as qualifier of subject)
• Type: Adjective
• Root: सम् + √भिद् (धातु) → सम्भिन्न (कृदन्त, क्त) + मर्यादा (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहिः (यस्या मर्यादा सम्भिन्ना सा); स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन (bahuvrihi: ‘she whose bounds are broken’; fem; nom; sg); विशेषणम् (qualifying कैकेयी)

• तीक्ष्णकर्मणि: in a cruel deed
• तीक्ष्णकर्मणि: अधिकरण (locus/field: ‘in cruel action’)
• Type: Noun
• Root: तीक्ष्ण + कर्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय/तत्पुरुष-समास (तीक्ष्णं कर्म); नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी-विभक्ति; एकवचन (neut; locative; singular)

• वर्तते: acts, is engaged
• वर्तते: क्रिया (main verb: ‘acts/engages’)
• Type: Verb
• Root: √वृत् (धातु) (आत्मनेपदी)
• Form: लट्-लकार; प्रथम-पुरुष; एकवचन; आत्मनेपद (present indicative; 3rd person; singular; middle)

• या: who (she who)
• या: कर्तृ (subject of प्रवासयति; refers to कैकेयी)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन (relative pronoun; fem; nominative; singular)

• पुत्रम्: son
• पुत्रम्: कर्म (object of प्रवासयति)
• Type: Noun
• Root: पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन (masc; accusative; singular)

• ईदृशम्: such (of this kind)
• ईदृशम्: कर्म (as qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: ईदृश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन (masc; accusative; singular); विशेषणम् (qualifying पुत्रम्)

• राज्ञः: of the king
• राज्ञः: सम्बन्ध (genitive: ‘of the king’)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी-विभक्ति; एकवचन (masc; genitive; singular)

• प्रवासयति: banishes, sends away to live (in exile)
• प्रवासयति: क्रिया (verb of the relative clause)
• Type: Verb
• Root: प्र + √वस् (धातु) (णिच् causative) → प्रवासयति
• Form: लट्-लकार; प्रथम-पुरुष; एकवचन; परस्मैपद; णिजन्त (present indicative; 3rd person; singular; active; causative)

• धार्मिकम्: righteous, dutiful
• धार्मिकम्: कर्म (as qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: धार्मिक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन (masc; accusative; singular); विशेषणम् (qualifying पुत्रम्)

• वनवासे: in forest-exile / in dwelling in the forest
• वनवासे: अधिकरण (place/state of exile: ‘in forest-dwelling’)
• Type: Noun
• Root: वन + वास (प्रातिपदिक)
• Form: सप्तमी-तत्पुरुषः (वने वासः); पुंलिङ्ग; सप्तमी-विभक्ति; एकवचन (masc; locative; singular)

• महाप्राज्ञम्: very wise, sagacious
• महाप्राज्ञम्: कर्म (as qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: महा + प्राज्ञ (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास (महान् प्राज्ञः); पुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन (masc; accusative; singular); विशेषणम् (qualifying पुत्रम्)

• सानुक्रोशम्: compassionate
• सानुक्रोशम्: कर्म (as qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: स + अनुक्रोश (प्रातिपदिक)
• Form: उपपद-तत्पुरुषः (अनुक्रोशेन सह/युक्तः); पुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन (masc; accusative; singular); विशेषणम् (qualifying पुत्रम्)

• जितेन्द्रियम्: self-controlled (having conquered the senses)
• जितेन्द्रियम्: कर्म (as qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: जित (√जि, क्त कृदन्त) + इन्द्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहिः (येन इन्द्रियाणि जितानि सः); पुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन (bahuvrihi: ‘one whose senses are conquered’; masc; acc; sg); विशेषणम् (qualifying पुत्रम्)

Context

(The villagers were speaking among themselves) Fie on the king who is overtaken by passion Alas, the heartless, sinful Kaikeyi, indulging in evil has banished into the forest this prince who is righteous and sagacious, compassionate and selfrestrained. How could this cruel Kaikeyi, by breaking all limits of decorum resort to such atrocious action?

Characters & Entities

• Rāma
• Kaikeyī
• Daśaratha
• forest (vana)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

It upholds the ideal that dharmic excellence—wisdom, compassion, and self-control—deserves protection and honor, not punishment or exile.

What is the narrative situation?

People lament that the very person most fit to lead—Rāma—is being sent away to the forest due to court intrigue and royal weakness.

Which character virtue is emphasized?

Self-restraint (jitendriyatā) and compassion (anukrośa) are explicitly praised as defining virtues of Rāma.