Shloka 19

अस्मद्व्यपेक्षान् सौमित्रे निरपेक्षान् गृहेष्वपि।वृक्षमूलेषु संसुप्तान् पश्य लक्ष्मण साम्प्रतम्।।2.46.19।।

asmad-vyapekṣān saumitre nirapekṣān gṛheṣv api | vṛkṣa-mūleṣu saṁsuptān paśya lakṣmaṇa sāmpratam ||2.46.19||

يا ساوميتري، انظر الآن يا لاكشمانا: إن هؤلاء القوم، من فرط عنايتهم بنا، قد زهدوا حتى في بيوتهم، وناموا عند أصول الأشجار.

अस्मद्व्यपेक्षान्dependent on us / attached to us
अस्मद्व्यपेक्षान्:
Karma-viśeṣaṇa (कर्मविशेषण)
TypeAdjective
Rootअस्मद् + व्यपेक्ष (प्रातिपदिक)
Formसमासः: अस्मद्-व्यपेक्ष (षष्ठी-तत्पुरुष: ‘अस्माकं व्यपेक्षा येषाम्’); पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन; विशेषणम् (पौरान्/जनान् implied)
सौमित्रेO son of Sumitra
सौमित्रे:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootसौमित्रि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/Vocative), एकवचन
निरपेक्षान्indifferent/unconcerned
निरपेक्षान्:
Karma-viśeṣaṇa (कर्मविशेषण)
TypeAdjective
Rootनिरपेक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन; विशेषणम् (तान्/जनान् implied)
गृहेषुin (their) homes
गृहेषु:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootगृह (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), बहुवचन
अपिeven
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय; अपि = ‘even/also’ (particle)
वृक्षमूलेषुat the roots of trees
वृक्षमूलेषु:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootवृक्ष + मूल (प्रातिपदिक)
Formसमासः: वृक्षस्य मूलम् (षष्ठी-तत्पुरुष); नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), बहुवचन
संसुप्तान्fast asleep
संसुप्तान्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootसम्-स्वप् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन; विशेषणम् (तान्/जनान् implied)
पश्यsee
पश्य:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootदृश् (धातु)
Formलोट् (Imperative), परस्मैपद, मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन
लक्ष्मणO Lakshmana
लक्ष्मण:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootलक्ष्मण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/Vocative), एकवचन
साम्प्रतम्now/at present
साम्प्रतम्:
Kāla-adhikaraṇa (कालाधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootसाम्प्रतम् (अव्यय/प्रातिपदिक-नपुंसक)
Formकालवाचक-अव्यय (temporal adverb)

O Lakshmana, son of Sumitra! look at these people, fast alseep under the trees. Out of affection for us, they are even indifferent to their home.

R
Rama
L
Lakshmana (Saumitri)
T
trees

FAQs

Dharma of empathy and royal responsibility: Rama recognizes the citizens’ hardship and loyalty, implying a ruler must not ignore the suffering people endure on his account.

At dawn near the Tamasa, Rama points out to Lakshmana that the followers have slept outdoors under trees because of their attachment to him.

Compassionate awareness: Rama’s sensitivity to the people’s sacrifices.