Shloka 23

शूर्पणखाया रावणं प्रति नीत्युपदेशः

Surpanakha’s Political Admonition to Ravana

Devanagari script

परावमन्ता विषयेषु सङ्गतो न देशकालप्रविभागतत्ववित्।अयुक्तबुद्धिर्गुणदोषनिश्चये विपन्नराज्यो नचिराद्विपत्स्यसे।।।।

Transliteration

parāvamantā viṣayeṣu saṅgato na deśakālapravibhāgatattvavit | ayuktabuddhir guṇadoṣaniścaye vipannarājyo na cirād vipatsyase ||

Translation

مَن يَحتقرُ الناسَ، ويَتعلّقُ بموضوعاتِ الشهوات، ولا يُحسنُ تمييزَ الزمانِ والمكان، وتَضطربُ بصيرتُه في الحكمِ على الفضيلةِ والعيب—فذلكَ الملكُ، وقد تَعرّضَ مُلكُه للخطر، لا يلبثُ أن يَسقطَ في الهلاك.

Word by Word

• पर-अवमन्ता: one who insults others
• पर-अवमन्ता: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: पर + अवमन्तृ (कृदन्त-प्रातिपदिक) < अव√मन् (धातु)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; वर्तमानकाले कर्तरि तृच्-प्रत्ययान्त (agent noun)

• विषयेषु: in sense-objects/pleasures
• विषयेषु: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Noun
• Root: विषय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), बहुवचन

• सङ्गतः: attached/addicted
• सङ्गतः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Adjective
• Root: सम्√गम् (धातु) → सङ्गत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; भूतकृदन्त (क्त/PPP)

• न: not
• न: सम्बन्ध/निषेध (Negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक-अव्यय (negative particle)

• देश-काल-प्रविभाग-तत्त्व-वित्: knower of the true distinctions of place and time
• देश-काल-प्रविभाग-तत्त्व-वित्: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: देश (प्रातिपदिक) + काल (प्रातिपदिक) + प्रविभाग (प्रातिपदिक) + तत्त्व (प्रातिपदिक) + विद् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषः (determinative)

• अयुक्त-बुद्धिः: one with unsteady/ill-directed intellect
• अयुक्त-बुद्धिः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: अयुक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक) < युज् (धातु) + बुद्धि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; कर्मधारयः (descriptive: 'unfit' + 'intellect')

• गुण-दोष-निश्चये: in judging merit and fault
• गुण-दोष-निश्चये: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Noun
• Root: गुण (प्रातिपदिक) + दोष (प्रातिपदिक) + निश्चय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; तत्पुरुषः

• विपन्न-राज्यः: one whose kingdom is lost/ruined
• विपन्न-राज्यः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Adjective
• Root: विपन्न (कृदन्त-प्रातिपदिक) < वि√पद् (धातु) + राज्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; बहुव्रीहिः (possessive: 'whose kingdom is ruined')

• न: not
• न: सम्बन्ध/निषेध (Negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक-अव्यय (negative particle)

• चिरात्: before long/soon
• चिरात्: कालाधिकरण (Time adjunct)
• Type: Indeclinable
• Root: चिर (प्रातिपदिक)
• Form: कालवाचक-अव्यय; तसिल्-प्रत्ययान्त (ablatival adverb: 'after long' → 'soon/not long')

• विपत्स्यसे: you will perish/come to ruin
• विपत्स्यसे: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: वि√पद् (धातु)
• Form: लृट् (Simple Future), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन; आत्मनेपद

Context

Kings who are not under their own control and cannot protect the country, do not attract the minds of the people like mountains inside sea water.

Characters & Entities

• Śūrpaṇakhā
• Rāvaṇa
• rājya (kingdom)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma requires viveka: knowing what is right in context (place/time) and judging guṇa vs doṣa truthfully; without this, power collapses.

What is the narrative situation?

Śūrpaṇakhā summarizes the traits that lead a king to rapid downfall, implicitly applying them to Rāvaṇa’s conduct.

Which character virtue is emphasized?

Discernment (viveka) and measured judgment—especially deśa-kāla awareness and ethical evaluation.