Shloka 73

पञ्चाप्सरो-सरः कथनम् तथा अगस्त्याश्रममार्गनिर्देशः

Panchapsara Lake Account and Directions to Agastya

Devanagari script

अभिवादये त्वां भगवन् सुखमध्युषितो निशाम्।आमन्त्रये त्वां गच्छामि गुरुं ते द्रष्टुमग्रजम्।।।।

Transliteration

abhivādaye tvāṃ bhagavan sukham adhyuṣito niśām | āmantraye tvāṃ gacchāmi guruṃ te draṣṭum agrajam ||

Translation

يا أيها المبجَّل، أنحني لك ساجداً؛ لقد قضيتُ الليل في راحة. والآن أستأذنك في الرحيل، فإني أودّ الذهاب لرؤية أخيك الأكبر الموقَّر، مُعلِّمك.

Word by Word

• अभिवादये: I salute/bow to
• अभिवादये: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अभि+वद् (धातु)
• Form: लट् (Present), उत्तमपुरुष (1st person), एकवचन (singular), परस्मैपद; अभिवादन-क्रिया (to salute)

• त्वाम्: you
• त्वाम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम (pronoun); द्वितीया (Accusative, 2nd), एकवचन; लिङ्ग-अनिश्चित (personal pronoun)

• भगवन्: O Lord
• भगवन्: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: भगवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (masc), सम्बोधन (Vocative, 8th), एकवचन

• सुखम्: comfortably
• सुखम्: Kriya-vishesana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सुख (प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (indeclinable) रूपेण क्रियाविशेषण (adverbial accusative)

• अध्युषितः: having spent (well)
• अध्युषितः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अधि+वस् (धातु) → अध्युषित (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (past participle, क्त); पुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative, 1st), एकवचन; कर्तरि प्रयोगे ‘having spent (the night)’

• निशाम्: the night
• निशाम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: निशा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (fem), द्वितीया (Accusative, 2nd), एकवचन

• आमन्त्रये: I request (leave)/take permission
• आमन्त्रये: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ+मन्त्र् (धातु)
• Form: लट् (Present), उत्तमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद; ‘permission/leave-taking’ अर्थे (to request leave)

• त्वाम्: you
• त्वाम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; द्वितीया, एकवचन

• गच्छामि: I go
• गच्छामि: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: लट् (Present), उत्तमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• गुरुम्: the venerable one/teacher
• गुरुम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: गुरु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (Accusative), एकवचन

• ते: your
• ते: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; षष्ठी (Genitive, 6th), एकवचन

• द्रष्टुम्: to see
• द्रष्टुम्: Prayojana (प्रयोजन/तुमर्थ)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु) → द्रष्टुम् (कृदन्त)
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्त (infinitive), ‘to see’

• अग्रजम्: elder brother
• अग्रजम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अग्रज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

Context

O Lord, the night has been well-spent. Now we humbly seek leave of you to see your respectable elder brother.

Characters & Entities

• Rāma
• Agastya’s brother (addressed as bhagavan)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Truthful, respectful speech and proper leave-taking: Rāma openly states his intention and honors his host with salutations before departing.

What is the narrative situation?

Rāma formally thanks the sage for the night’s stay and requests permission to proceed to meet Agastya.

Which character virtue is emphasized?

Satya with humility: clear communication without arrogance, combined with reverence toward ascetics and elders.