Shloka 178

The Tārakāmaya War: Divine Mustering, Māyā Countermeasures, Aurva Fire, and Viṣṇu’s Slaying of Kālanemi

Devanagari script

तं वीक्षंते स्म भूतानि ग्रसंतं कालनेमिनम् । त्रिविक्रमं विक्रमं तं नारायणमिवापरम्

Transliteration

taṃ vīkṣaṃte sma bhūtāni grasaṃtaṃ kālaneminam | trivikramaṃ vikramaṃ taṃ nārāyaṇamivāparam

Translation

ورأت الكائناتُ أنه يلتهم كالانيمي—هو تريفكراما الجبار—كأنه نارايانا آخر في القدرة والخطى.

Word by Word

• तम्: him
• तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• वीक्षन्ते: they see
• वीक्षन्ते: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √īkṣ (धातु)
• Form: लट्-लकारः, प्रथम-पुरुषः, बहुवचनम्; आत्मनेपदम्

• स्म: indeed/then
• स्म: Particle (Nipāta/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: sma (अव्यय)
• Form: निपातः; भूतार्थ-प्रयोगः

• भूतानि: beings/creatures
• भूतानि: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: bhūta (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (कर्ता), बहुवचनम्

• ग्रसन्तम्: devouring
• ग्रसन्तम्: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: √gras (धातु) + शतृ (वर्तमान-कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; शतृ-प्रत्ययान्तः वर्तमान-कर्तरि कृदन्तः; ‘तम्’ इति विशेषणम्

• कालनेमिनम्: Kālanemi
• कालनेमिनम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: kālanemi (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• त्रिविक्रमम्: Trivikrama
• त्रिविक्रमम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: tri (संख्या-प्रातिपदिक) + vikrama (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः (द्विगु/तत्पुरुष-प्रायः): ‘त्रीणि विक्रमाणि यस्य’ (नाम)

• विक्रमम्: (as) Vikrama
• विक्रमम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: vikrama (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; उपमान/उपमेय-भावे

• तम्: him
• तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; पुनरुक्ति

• नारायणम्: Nārāyaṇa
• नारायणम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: nārāyaṇa (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• इव: like
• इव: Comparator (Upamā/उपमा)
• Type: Indeclinable
• Root: iva (अव्यय)
• Form: उपमा-वाचक-अव्ययम्

• अपरम्: another/second
• अपरम्: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: apara (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘नारायणम्’ इति विशेषणम्

Speaker

Narrator (contextual description within the Sṛṣṭi-khaṇḍa narrative; specific dialogue-speaker not explicit in this verse alone)

Verse Rasa

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: vira

Geographic Context

Type: celestial_realm

Sandhi Resolution Notes

Sandhi Resolution Notes: वीक्षंते→वीक्षन्ते; नारायणमिवापरम्→नारायणम् इव अपरम् (इव + अपरम्)।

Characters & Entities

• Kālanemi
• Trivikrama
• Nārāyaṇa

FAQs

Who is Kālanemi in this verse?

Kālanemi is a demonic figure (asura) depicted here as being overcome—“devoured”—by the divine hero described as Trivikrama, emphasizing the triumph of dharma over disruptive forces.

Why is the figure compared to Nārāyaṇa?

The comparison “like another Nārāyaṇa” highlights Vaishnava theological framing: the hero’s might and cosmic stride (vikrama) mirror Viṣṇu/Nārāyaṇa’s transcendent power, especially associated with the Trivikrama motif.

What ethical or spiritual lesson does the verse convey?

It portrays divine protection and the inevitability of the defeat of destructive arrogance: forces that threaten cosmic order are ultimately subdued by the divine, encouraging trust in dharma and steadfastness in devotion.