Narada Purana — Purva Bhaga, Shloka 99

Jyotiṣa-saṅgraha: Varga-vibhāga, Bala-nirṇaya, Garbha-phala, Āyuḥ-gaṇanā

Devanagari script

त्रिधानुपवृतिर्हास्यरुचिज्ञः श्लिष्टवाक्तथा । पिंगके श्लक्षणो दीर्घः कफीधीमान्गुरुर्मतः ॥ ९९ ॥

Transliteration

tridhānupavṛtirhāsyarucijñaḥ śliṣṭavāktathā | piṃgake ślakṣaṇo dīrghaḥ kaphīdhīmāngururmataḥ || 99 ||

Translation

مَن كان سلوكه ثلاثيَّ الضبط (مُنظَّماً بثلاثة وجوه)، ويعرف ما يُبهِج في الدعابة، ويتكلم بكلامٍ محكمٍ مهذّب؛ عيناه عسليّتان، هيئته حسنة متناسقة، طويل القامة، تغلب عليه كافا، وذو فطنةٍ نافذة—فمثلُ هذا يُعَدّ «غورو»؛ معلّماً حقّاً.

Word by Word

• त्रिधा: in three ways
• त्रिधा: प्रकार (Manner/प्रकार)
• Type: Indeclinable
• Root: त्रिधा (अव्यय) < त्रि + धा
• Form: अव्यय—संख्याविशेषण/प्रकारवाचक (adverb: ‘in three ways’)

• अनुपवृत्तिः: following/continuation, conformity
• अनुपवृत्तिः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अनुपवृत्ति (प्रातिपदिक) < अनु + उप + वृत्ति
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; भाववाचक संज्ञा

• हास्यरुचिज्ञः: knowing/liking humor; aware of wit
• हास्यरुचिज्ञः: विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: हास्य-रुचि-ज्ञ (प्रातिपदिक) < हास्य + रुचि + ज्ञ
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण—‘हास्यस्य रुचिं जानाति’/‘हास्यरुचौ ज्ञः’

• श्लिष्टवाक्: having concise/clever speech
• श्लिष्टवाक्: विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: श्लिष्टवाच् (प्रातिपदिक) < श्लिष्ट + वाच्
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण—‘श्लिष्टा वाक् यस्य’ (witty/compact speech)

• तथा: also
• तथा: सम्बन्ध/प्रकार (Adverbial/प्रकार)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb: ‘also/thus’)

• पिङ्गके: in/with tawny (color/state)
• पिङ्गके: अधिकरण (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पिङ्गक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; अधिकरण—‘पिङ्गके (वर्णे/अवस्थायाम्)’

• श्लक्षणः: smooth, well-formed
• श्लक्षणः: विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: श्लक्षण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

• दीर्घः: tall/long
• दीर्घः: विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दीर्घ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

• कफीधीमान्: kapha-natured and intelligent
• कफीधीमान्: विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कफिन्-धीमन् (प्रातिपदिक) < कफिन् + धीमन्
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण—कफ-प्रधानः (कफिन्) तथा धीमान् (intelligent)

• गुरुः: heavy, weighty
• गुरुः: विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: गुरु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

• मतः: is considered (to be)
• मतः: विधेय-विशेषण (Predicative qualifier/विधेय)
• Type: Adjective
• Root: मत (मन् धातु/√मन् ‘to think’, क्त-कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त—‘considered/held to be’

Speaker

Sanatkumara (teaching Narada in the Moksha-dharma dialogue)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: bhakti

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It defines ‘guru-lakṣaṇa’—the marks of a reliable teacher—emphasizing disciplined conduct, refined speech, and clear intellect, so a seeker can choose guidance that supports mokṣa.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

Bhakti requires trustworthy instruction; by describing the qualities of a guru (self-regulated, discerning, and articulate), the verse indirectly safeguards the devotee’s path from confusion and misguidance.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

The stress on śliṣṭa-vāk (well-formed speech) aligns with Vyākaraṇa and Śikṣā ideals—clarity, correctness, and disciplined expression as practical tools for teaching and transmitting śāstra.