Narada Purana — Purva Bhaga, Shloka 9

Vyākaraṇa-saṅgraha: Pada–Vibhakti–Kāraka–Lakāra–Samāsa

Devanagari script

आधारे चापि विप्रेंद्र रक्षार्थानां प्रयोगतः । ईप्सितं चानीप्सितं यत्तदपादानकं स्मृतम् ॥ ९ ॥

Transliteration

ādhāre cāpi vipreṃdra rakṣārthānāṃ prayogataḥ | īpsitaṃ cānīpsitaṃ yattadapādānakaṃ smṛtam || 9 ||

Translation

يا أفضلَ البراهمة، في الاستعمال الجاري، حتى مع ما يتعلّق بالمعتمد (ādhāra)، إذا استُعمل شيءٌ لأجل الحماية—سواء كان مرغوبًا أو غير مرغوب—فذلك يُعدّ علاقة «أبادانا» (apādāna)، أي معنى الإبعاد والانفصال من المصدر (الجرّ/الابتداء).

Word by Word

• आधारे: in the support/base
• आधारे: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Noun
• Root: आधार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन

• च: and
• च: समुच्चय (Conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्ययम् (conjunction)

• अपि: also
• अपि: सम्बन्ध (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: समुच्चय/सम्भावनार्थक-अव्ययम् (also/even)

• विप्र-इन्द्र: O best of Brahmins
• विप्र-इन्द्र: सम्बोधन (Address)
• Type: Noun
• Root: विप्र + इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/Vocative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (विप्राणाम् इन्द्रः)

• रक्षा-अर्थानाम्: of purposes of protection
• रक्षा-अर्थानाम्: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: रक्षा + अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन; चतुर्थी/षष्ठी-तत्पुरुष-भावः ‘रक्षायै अर्थः’ → ‘रक्षार्थः’

• प्रयोगतः: according to usage / by application
• प्रयोगतः: हेतु (Hetu/Cause)
• Type: Indeclinable
• Root: प्रयोग (प्रातिपदिक)
• Form: तसिल्-प्रत्ययान्त-अव्ययम् (ablatival adverb) = पञ्चमी-अर्थे ‘from/according to usage’

• ईप्सितम्: the desired (object)
• ईप्सितम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: ईप्सित (कृदन्त-प्रातिपदिक; √आप्/ईप्स्)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (Nom/Acc), एकवचन; भूतकृदन्त-विशेष्यभावः (desired)

• च: and
• च: समुच्चय (Conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्ययम् (conjunction)

• अनीप्सितम्: the undesired (object)
• अनीप्सितम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: अनीप्सित (कृदन्त-प्रातिपदिक; √आप्/ईप्स्)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (Nom/Acc), एकवचन; नञ्-पूर्वकः (undesired)

• यत्: which
• यत्: सम्बन्ध (Relative)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सम्बन्धक-सर्वनाम (relative)

• तत्: that
• तत्: सम्बन्ध (Correlative)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; निर्देशक-सर्वनाम (correlative)

• अपादानकम्: (is) the ablative-function (apādāna)
• अपादानकम्: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: अपादानक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; कारकनाम (name of kāraka)

• स्मृतम्: is said/remembered (as)
• स्मृतम्: क्रिया (Predicate)
• Type: Verb
• Root: स्मृ (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त-भूतकृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मणि प्रयोगः

Speaker

Sanatkumara (teaching Narada)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: none

Characters & Entities

• Narada

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It shows that Moksha-Dharma instruction in the Narada Purana includes disciplined Vedic learning: precise speech (Vyākaraṇa) is treated as a supporting limb (Vedāṅga) for clarity in dharma and right understanding.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

Indirectly: by refining correct meaning through grammar, it prevents misunderstanding of scriptural statements that guide devotion; accurate comprehension supports steady bhakti rather than confusion from faulty interpretation.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

Vyākaraṇa (Sanskrit grammar), specifically the kāraka called apādāna (ablative/source of separation), including its application in protective contexts (rakṣārtha-prayoga) whether the object involved is desired (īpsita) or undesired (anīpsita).