Shloka 5

Adhyaya 74 — King Svarashtra, the Deer-Queen’s Curse, and the Rise of Tamasa Manu

Sanskrit

तं वीर्यहीनं निभृतैर्भृत्यैस्त्यक्तं सुदुःखितम् ।

अनन्तरो विमर्दाख्यो राज्याच्च्यावितवांस्तदा ॥

Transliteration

taṃ vīryahīnaṃ nibhṛtair bhṛtyais tyaktaṃ suduḥkhitam / anantaro vimardākhyo rājyāc cyāvitavāṃs tadā

Translation

فلما صار خائرَ القوة—وقد هجره خدمُه المذلَّلون الخائفون وغمره حزنٌ عظيم—عندئذٍ طرده أنانترا، المسمّى «فيماردا»، من المملكة.

Word by Word

• तम्: him
• तम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative), एकवचनम्; सर्वनाम

• वीर्यहीनम्: devoid of strength/valor
• वीर्यहीनम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: वीर्य + हीन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (वीर्यस्य हीनः) विशेषणम्

• निभृतैः: by secret/quiet
• निभृतैः: Karana (करण)
• Type: Adjective
• Root: निभृत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः (Instrumental), बहुवचनम्; विशेषणम्

• भृत्यैः: by servants
• भृत्यैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: भृत्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, बहुवचनम्

• त्यक्तम्: abandoned
• त्यक्तम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: त्यज् (धातु) → त्यक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (क्त-प्रत्यय, past passive participle); पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘तम्’ इति विशेषणम्

• सुदुःखितम्: very distressed
• सुदुःखितम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: सु + दुःखित (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; उपसर्ग-पूर्वक-विशेषणम् (अत्यन्तं दुःखितः)

• अनन्तरः: Anantara
• अनन्तरः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अनन्तर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative), एकवचनम्; व्यक्तिनामवत्

• विमर्दाख्यः: named Vimarda
• विमर्दाख्यः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: विमर्द + आख्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; बहुव्रीहिवत्-प्रयोगः ‘विमर्द-आख्यः’ (विमर्द इति आख्या यस्य)

• राज्यात्: from the kingdom
• राज्यात्: Apadana (अपादान)
• Type: Noun
• Root: राज्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, पञ्चमी-विभक्तिः (Ablative), एकवचनम्

• च्यावितवान्: (he) expelled/drove out
• च्यावितवान्: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: च्यु (धातु) → च्यावितवत् (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: कृत्-प्रत्ययः क्तवत् (past active participle); पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; कर्तरि प्रयोगः

• तदा: then
• तदा: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्ययम् (temporal adverb)

Speakers

• Mārkaṇḍeya (narrator)

Key Themes

• Political instability
• Fall of kings
• Betrayal/abandonment
• Karma and impermanence of power

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Power dependent on external support is fragile. The king’s fall illustrates that when inner strength and confidence erode, social and political structures quickly realign—urging reliance on dharma rather than mere authority.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Vaṃśānucarita: a dynastic/royal episode used for moral instruction about kāla and rājya-anityatā (the non-permanence of rule).

What is the esoteric significance?

The ‘expulsion from the kingdom’ mirrors the soul’s forced detachment from its identifications. The usurper figure can symbolize tamas/inner disorder that takes over when vīrya (inner power) declines.