Shloka 27

Adhyaya 57 — The Ninefold Divisions of Bharata: Mountains, Rivers, and Peoples

Sanskrit

पादविनिष्क्रान्ता इत्येताḥ सरिदुत्तमाः ।

कृतमाला ताम्रपर्णो पुष्पजा सूत्पलावती ॥

Transliteration

(sahya) (vindhya) pādaviniṣkrāntā ityetāḥ sariduttamāḥ /

kṛtamālā tāmraparṇo puṣpajā sūtpalāvatī //

Translation

ويُقال إن هذه هي أفضل الأنهار، «المنبثقة من الأقدام» (أي من أقدام الجبال مثل سهيّا وفيندھيا). ومنها كِرتامالا، وتامراپرني، وبوشپجا، وسوتپلاواتي.

Word by Word

• पादविनिष्क्रान्ताः: (those) that have issued forth from the foot
• पादविनिष्क्रान्ताः: Visheshana (विशेषण/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: पाद-विनिष्क्रान्त (कृदन्त; √क्रम्/√कृ? + निṣ् + नि; प्रातिपदिकरूप)
• Form: बहुवचन, प्रथमा; विशेषण; कृदन्तः भूतकर्मणि/भूतकाले (past participial sense) ‘विनिष्क्रान्त’ = ‘gone forth’; समासः तत्पुरुषः (पादात् विनिष्क्रान्ताः)

• इति: thus
• इति: Sambandha (सम्बन्ध/Quotative)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; उद्धरण-निपात (quotative particle)

• एताः: these
• एताः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; सर्वनाम (pronoun)

• सरित्-उत्तमाः: the best of rivers
• सरित्-उत्तमाः: Karta (कर्ता/Predicate nominative)
• Type: Noun
• Root: सरित् + उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; समासः तत्पुरुषः (सरितां उत्तमाः)

• कृतमाला: Kṛtamālā (river)
• कृतमाला: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: कृतमाला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः तत्पुरुषः (कृता माला यस्याः/कृतमाला)

• ताम्रपर्णः: Tāmraparṇa (river)
• ताम्रपर्णः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: ताम्रपर्ण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः कर्मधारयः (ताम्रा पर्णा यस्य/ताम्रपर्णः)

• पुष्पजा: Puṣpajā (river)
• पुष्पजा: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: पुष्पजा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः तत्पुरुषः (पुष्पात् जाता)

• सूत्पलावती: Sūtpalāvatī (river; ‘having sūtpalas/lotuses’)
• सूत्पलावती: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: सूत्पलावती (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः बहुव्रीहिः (सूत्पलानि यस्याः सा)

Speakers

• Catalogue narration (speaker not determinable from excerpt alone)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Geography
• Hydrography (mountain sources)
• Sacred toponyms

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

By tracing rivers to mountain ‘feet,’ the text frames nature as ordered and venerable; it reinforces gratitude and restraint toward water sources—an implicit environmental dharma.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

This is ancillary geographical material (kṣetra/tīrtha enumeration), commonly embedded in Purāṇas to support dharma and pilgrimage, not a direct instance of sarga/pratisarga/manvantara/vaṁśa/vaṁśānucarita.

What is the esoteric significance?

‘From the feet’ suggests humility and service: sacred waters arise from the ‘lowest’ point of the mountain, symbolizing that purity and beneficence often emerge from groundedness rather than prominence.