Shloka 7

Adhyaya 43 — The Sun's Course

Sanskrit

खण्डं यस्य पदं पार्ष्ण्यां पादस्याग्रे च वा भवेत् ।

पांशुकर्दमयोर्मध्ये सप्त मासान् स जीवति ॥

Transliteration

khaṇḍaṃ yasya padaṃ pārṣṇyāṃ pādasyāgre ca vā bhavet /

pāṃśu-kardamayoḥ madhye sapta māsān sa jīvati //

Translation

إذا صار قدمُ الرجل «مكسورًا/معيبًا»—إمّا عند العَقِب أو عند مقدَّم القدم—ووجد كأنه بين الغبار والطين، فإنه يعيش سبعة أشهر.

Word by Word

• खण्डम्: a piece/fragment
• खण्डम्: Visheshya-bhava (विशेष्यभाव; predicate complement)
• Type: Noun
• Root: खण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; अत्र ‘पदम्’ इत्यस्य विशेषणरूपेण (predicate/attribute)

• यस्य: whose
• यस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन (relative genitive)

• पदम्: foot/step (here: foot)
• पदम्: Karta (कर्ता; subject of ‘भवेत्’)
• Type: Noun
• Root: पद (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• पार्ष्ण्याम्: in the heel
• पार्ष्ण्याम्: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पार्ष्णि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन (Locative singular)

• पादस्य: of the foot
• पादस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: पाद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• अग्रे: at the front/toe
• अग्रे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अग्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन (Locative singular)

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय

• वा: or
• वा: Vikalpa (विकल्प)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: विकल्पार्थक-अव्यय (or)

• भवेत्: would be/occur
• भवेत्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: विधिलिङ्-लकार (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• पांशु-कर्दमयोः: of dust and mud
• पांशु-कर्दमयोः: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: पांशु (प्रातिपदिक) + कर्दम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, द्विवचन (Genitive dual); इतरेतर-द्वन्द्वः

• मध्ये: in the middle/between
• मध्ये: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मध्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन (Locative singular)

• सप्त: seven
• सप्त: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सप्त (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययवत् संख्याविशेषणम्; (here) द्वितीया-बहुवचन-विशेषणं ‘मासान्’ प्रति

• मासान्: months
• मासान्: Kala-adhikarana (कालाधिकरण/अवधि)
• Type: Noun
• Root: मास (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; कालपरिमाणे द्वितीया (duration)

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• जीवति: lives
• जीवति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: जीव् (धातु)
• Form: लट्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

Speakers

• Dattatreya to the king

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "bhayanaka", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Ariṣṭa
• Bodily omens
• Decline of mobility/grounding
• Death within seven months

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The ‘foot’ (support and movement in the world) becoming impaired symbolizes weakening capacity to continue worldly trajectories; the counsel implied is to turn to inner practice and prepare conscientiously.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Ariṣṭa-nirdeśa is a practical yogic adjunct, not a Pancalakṣaṇa element.

What is the esoteric significance?

Feet represent grounding (sthiti). Dust and mud evoke tamas and heaviness—signs of prāṇic descent and sensory dulling. Esoterically, it indicates the jīva’s ‘path’ in the body is nearing closure, urging conscious utkrānti.